03.2023 15-QISM / ILM MANZILATI / NAFSNI POKLASH / ABDULLOH DOMLA / ILM MANZILATI / ABDULLOH DOMLA

ummabod assalomu alaykum va rahmatullohi ta'ali va barakatu.

bismillahir rohmanir rohim. Biz oshkora va maxfiy ilmni suhbat qildik. Oshkora ilm, bu inson o'qib, o'rganib, ko'rib, kuzatib, eshitib, fikr qilib topadigan ilm. Endi maxfiy ilm, Alloh tomonidan insonlarni qalbiga beriladigan, Alloh taoloning in'omiki, hammaga berilmaydi. Bu ilmga ega bo'lishligi uchun riyozat kerak. Oshkora ilmni o'rganishlik uchun kitob kerak, domla kerak, takror kerak, yodlash kerak.

mutolaa kerak, ekzamen kerak. Mana shu mehnatni qilsak, bu ilm bizga yuqadi va mana shu mehnatimizning samarasi miyamizda qoladi. Ammo Alloh taoloni tanitadigan maxfiy ilmni o'rganishlik uchun, birodarlar, bu narsalar kifoya qilmaydi. Insonga riyozat kerak. Riyozat bu inson o'zini nafsini, jonini, u xohlayotgan narsalardan tiyishligi, jonini qiynashligi, jonini mehnatga solishligi, shar'iy hukmlarni ado qilishlikka majbur bo'ladi.

qilishligi. Riyozat. Bu odamlar ko'rish uchun qilinadigan amalmas. Odamlar bilib qo'yish uchun tutiladigan ro'za, odamlar ko'rib qo'ysin deb o'qiladigan namoz, odamlar xabardor bo'lsin deb qilinadigan saxovatmas. Riyozat hech kimga ko'rsatilmasdan qilinadi. Xolis Alloh uchun qilinsa, mana shu ish shunda riyozat deyiladi. Xolis ehson qildingiz, hech kimga bildirmadingiz. Birov maqtamadi. Keyin takror

qilishlik qiyin bo'ladi. Ha, oshkora qilganingizda sizni yana shu ishni davom etkazib ketishligingizga turtki bo'ladigan odamlarni duosi bo'ladi, odamlarni ko'z yoshlari bo'ladi, odamlar qilgan yaxshiligingizni ko'rib yig'laydi. Bu sizni keyin shu ishni yana qilishlikka undaydigan omil. Ammo xuddi shu ishni hech kimga ko'rsatmasdan qilsangiz, boyagingizni ilhomlantiradigan, shijoatlantiradigan narsalar yo'q bo'lsa odamlar tomonidan, yana takror shu narsani qilishlik qiyin bo'ladi.

bo'ladi. Demak, xolis Alloh uchun qilingan bo'lsa riyozat, yana davom etkizaverasiz bu ishni. Pokiza qalb, toza jasad, Alloh uchun xolis riyozatda bo'lishi kerak. Toza jasad, horom buqimadan pokiza, toza qalb, gina, kudurat, adovat, g'iybat, qalb kasallaridan pok bo'lasiz. Alloh uchun xolis riyozat, shundan keyin oliy himmat kerak.

munofiqlardan namoz o'qishgan birodarlar. Ammo ular namozga yalqovlik bilan turishgan. Odamlarga ko'z ko'z qilishlik uchun riyoga namoz o'qishgan. Alloh taoloni ko'p zikr qilishmagan va muhabbatsiz o'qishgan namozni. Qarang, namozni o'qiyapti. Biz ham o'qiyapmiz. Lekin mo'min odamni, Allohga oshig'i bo'lgan mo'min bandani namozi bilan munofiqda namozni farqi bor. Biz qalbini bilmaymiz.

bilmaymiz, mashqga kirib namoz o'qib chiqib ketaveradi, bir xil devoramiz hammani. Ammo aslida bir xil bo'lmaydi odamlar. Oliy himmat bilan namoz o'qiysan. Xolis bo'lasan. Shunda Alloh senga boshqalarga bermagan narsani beradi, boshqalarga eshittirmagan sani eshittiradi, boshqalarga ko'rsatmagan narsani seni ko'zingga ko'rsatadi. Hanzala radiyallohu anhu. Ko'chaga chiqdi. Munofiq bo'lib qoldi hanzala, munofiq bo'lib qoldi hanzala deb baqirib qoldi.

abu bakr siddiq ko'rib, roziyallohu anhu, nimaga bunaqa deyapsiz dedi. Aytdiki, Rasulullohni huzurida turganimda bir boshqacha holatda bo'laman. Rag'bati oxiratga bir kuchli, olloga muhabbati bir baland bo'lgan, ko'tarilgan yuksak holatda. Uyimga kirganimda boshqacha bo'lib qolaman. Munofiq bo'lib qolmadimikin deb xavotir olib chiqdi. Abu bakr siddiq eshitib turib, menda ham shunaqa bo'ladi dedi. Bizda ham shunaqa bo'ladi.

Allohni zikri, nafsimizni tarbiyasi, tazkiyatun nafs haqida eshitganimizda xalqlarimiz boshqacha holatda bo'ladi. Lekin uyga borganda boshqacha bo'lib qolamiz. Abu vakil siddiq ham, menda ham shunaqa bo'ladi dedi. Yuring Rasulullohni oldiga. Kelib Rasulullohga holatini aytishdi. Shunda Rasululloh aytdilar.

Rasululloh aytdilar, agar sizlar har bir holatingizda, meni oldimda turgandagi holatda bo'la olganingizda edi, malokalar sizlar bilan qo'l berib ko'rishgan va sizlarni uylaringizda ziyorat qilgan bo'lar edilar. Rasulullohni oldida turgan paytda iymoni qanaqa bir ko'tarilgan, iymoni bir oliy maqomga yetgan. Agar doim shunaqa yura olaganinglarda farishtalarni ko'rar

deylar. Ular kelib qo'lini berib ko'rishar edi, uylarga borib ziyorat qilardi.

demak insonni ruhiy holati, iymoniy holati mana shunaqa ko'tarilib tushib turar ekan. Goxida yuksalar ekan, goxida pasayar ekan, susayar ekan. Gina kuduratdan, hasaddan, kibirdan, xudbinligidan pok bo'lgan qalb. Harom luqmadan, harom moldan toza jasad, oliy himmat, itoat, riyozat. Agar mana shu narsalar sen bilan menda bo'lsa birodar, Alloh azza va jalla o'zining ahboblariga, habiblariga, do'stlariga bergan shu.

maxfiy ilmni beradi, senga ham nasiba beriladi. Himmat. Himmat, nima degani? Saxovat, to'g'rimi? Himmat nima? Bizda oliy himmat, inson desa faqat nima tushuniladi? Saxovat tushuniladi. Ha, demak faqatgina boy odam oliy himmat bo'lishi mumkin ekanda unda. Ulug'ul himma deyiladi arab tilida, oliy himmatlik. Bizda tushunchada oliy himmat faqat boylar bo'lishi kerak, kambag'allar, to'g'ri masalan,

faqat pulga taqalsa oliy himmatlik, kambag'allarda bunga imkoniyat yo'q.

birodlar, oliy himmat degani oldingizga yuksak, oliy maqsadni qo'yishlik.

masalan, masalan, kurashdan rayon chempioni bo'lsam bo'ldi dedimi bittasi? Bu oliy himmat emas bu. Olimpiyskiy o'yinlarda, olimpiya o'yinlarida men birinchi o'rinda olaman desa mana shu oliy himmat o'ladi.

oliy himmat maqsadni eng olisini ko'zlashdik. Sport bo'lsin, tijorat bo'lsin, ilm bo'lsin, hunar bo'lsin, siz yetishingiz mumkin bo'lgan eng oliy maqsadni ko'zlashdik, oliy himmatli deyiladi.

anbiyorlarning himmati ikki narsaga taalluq topgan. Birinchisi, al aliyyul a'la bo'lgan Alloh taologa taalluq topgan, hamda haloyiqning salohiyatiga taalluq topgan.

yuksalgani sari himmatingizni doirasi ham kengayib boradi. Martabes, Allohning huzurida martabes qanchalik yuksalgan sari, himmatingizni doirasi shunaqa kengayib boradi. Ya'ni, misol, bir baland toqqa ko'tarilishni boshladingiz. Ko'tarilganingiz sari ko'zingiz kengroq maydonni ko'radigan bo'ladi. Ko'tarilganingiz sari maydon kengayveradi. Tog'ning cho'qqisiga chiqqaningizda esa juda ham katta masofani ko'rasiz. Xuddi shunga o'xshagandek,

Allohga yaqin bo'lganingiz sari birodar himmatingizni doirasiga yuborib boraveradi. Allohga yaqin banda dunyoni mayda shuda masalalar bilan ovora bo'lmaydi. Kelib ketadigan o'tkinchi dunyoni matohiga siqilavermaydi. Hayotini, dunyoni arzimagan matohiga sari qivormaydi. Allohni rizosi degan niyatni, himmati, maqsadni oldiga qo'ygan bo'lsa, bu yoqadagi narsalarga parvo qilmaydi.

oliy himmat nima ekan? Oliy maqsadni oldiga qo'yishlik. Allohdan uzoqlashganingiz sari, pastlab borasiz. Binobarin, ko'radigan doirangiz ham torayib boradi, yerga tushganingizdan keyin oldingizdagi narsadan boshqa narsani ko'rmay qo'yasiz. Himmati oliy bo'lmagan insonning g'ami nima? Uyim, joyim, pulim, qornim, huzur halovatim, holim yaxshi. Boshqalardan ishim nima?

mana shu himmatsiz odamni ishi. Ko'chani boshida aroq sotyapti. Menga nima? Menga tegmayapti yu. Mana shu himmati yo'q odam bo'ladi. Qo'shni namozga chiqmayapti, talabiga chiqmayapti, qo'shni jumaga chiqmayapti. Menga nima? O'zim yaxshiman u. Yo'q, oliy himmat unaqa odam bo'lmaydi. Yaxshi gapiradi. Jumadan avval olib borib yur ikkita somsa beraman deydi yu, to'g'rimi? Matishga olib keladi. Yo'lini qiladi shu jumaga olib kelishlikka. Payg'umimiz sollallohu alayhi vasallam

ham aytadilar. Abu zarg'a foriy roziyallohu alayhi vohimdan rivoyatda.

boshqalarga bildirmagan, boshqalarga ko'rsatmagan, boshqalarga eshitirmagan narsani eshitirdi.

sizlar ko'rmagan narsani ko'raman, sizlar eshitmagan narsani eshitaman. Himmati oliy bo'lgan inson qanaqa bo'ladi? Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam toifga chiqib, toshibaron bo'lib qaytdilar. Toshibaron qilishdi, xorlashdi. Qurayishning saidiga shunaqa muomala qilishdi. Rahmatlaringlar a'lamin bo'lgan payg'ambarga shunaqa muomala qilishdi, u zot sollallohu alayhi vasallam parvo qilmayaptilar. Ularning

arg'ash ulardan xafa bo'lishmas, aksincha. Aytyaptilarki, Allohimni hidi qovmiyev inna hum la ila mum. Parvardigor qovnomni kechirgin. Bular nima qilayotganini bilishmayapti. Agar siz himmatingiz oliy bo'lsa, Allohni nazdida hurmatingiz baland bo'lsa, yomon ko'rmaysiz. Rahmingiz keladi. Payg'ambarimiz toshbo'ron qilganlarni, toshbo'ron qilgan mushriylarni payg'ambarimiz qarg'amasdan parvardigor qovnom deyapti. Arabida da ular, qovnom.

ularni kechirgin, zero ular nima qilayotganini bilmayapti.

bu xos fahm, xos farosat. Ilhom. Nima bu? Ilhom xolis qilingan ibodatning mevasi. Ilhom nima? Ilhom Alloh bilan sodiq bo'lganingning mevasi.

turdalar, Allohni kitobini anglashlik ulug' ne'mat. Oyatlarini haqiqatini tushunishlik, sahih dalolatini bilishlik, bu ulug' in'om. Mani amila bima alima, avrosahullohu ilma ma'lam, ya'lam.

kim bilgan ilmiga amal qilsa, Alloh unga u bilmagan narsalarning ilmini ato qiladi. Mana shu darsimizni va bundan keyingi ko'p darslarimizning birodalar mavzusi mana shu hadis atrofida. Bilgan ilmimizga amal qilib olaylik da, Alloh taolo qolgan biz bilmayotgan narsalarni o'rgatadi. Agar inson jasadi harom muhimadan pokiza bo'lmasa, qalbigina ku durat, shunga o'xshagan qalb

qalb kasallaridan omonda bo'lmasa, qalbida haloyiqqa nasihat, shafqat bo'lmasa, riyozat bo'lmasa, xolis ibodat bo'lmasa, bu ilmdan umidvor bo'lmasin. Oshkor ilmni o'rganamiz, halol holomni o'rganamiz, unga amal qilamiz va biz hozir aytgan narsalarda qo'shamiz, shunda siz bilan bizga Alloh taolo ana shu ilmini ato qiladi. Basiroq, Alloh taolo xonanda aytadi, qo'l hadixi

asabiyli. Aduqu ila Allohi ala basiroting. Ey muhammad alayhisselom ayting, mana shu islom, mening yo'lim, Allohga da'vat qilaman basiroqqa ko'ra. Basiroq nima? Kimdir Allohni diniga shu basirosiz da'vat qilayotgan bo'lsa, mana shu oyatning nafsiga, dalolatiga ko'ra, bunday odam Rasulullohga tobe emasligi ma'lum bo'ladi. Basiroq nima?

basiroq, murod maqsadni anglashlik. Bu borliqdagi vujudimizning daqiq falsafasini bilishlik. Basiroq nima? Hayotning haqiqatini bilishlik. Basiroq nima? Insonning bu hayotga kelishlik sirini bilishlik. Basiroq nima? Koinot, hayot va inson haqidagi haqiqatni bilishing. Basiroq nima? Qayerdan kelding? Qayerga ketasan? Dunyo hayotidagi eng katta yutuq nima?

shuni bilishing. Sen dunyoda qilishing mumkin bo'lgan eng katta yaxshilik nima? Mana shu basironi nimaligini tushunishliging. Dinga da'vat qilyapti, dinni orqadagi maqsadini tushunmaydi. Hikmatini tushunmaydi, dinga da'vat qilaveradi. Va uning da'vati teskari natijani berib turaveradi. Mana shu dinni orqasida ko'zlangan maqsadni, hikmatni tushunishlik birodalar nima deyilar ekan? Basiro deyilar ekan. Hikmat.

hikmat haqida shoshilmasdan fikr qilishimiz kerak.

so'ziga ulanib keladi. Agar hikmat so'zi alohida kelsa, uni ma'nosi bir xil. Agar hikmat so'zi kitob so'ziga ulanib kelsa, ma'nosi yana bir xil. Agar hikmat so'zi alohida kelsa, u nubuvvat ma'nosida bo'ladi. Ibn abbos aytadi, qur'on ilmi, uning nosixi va mansuhi, muhkammi mutashobixi, avvalo keyini, haloli va haromi, shunga o'xshash narsalar hikmat deydi. Zahok aytadi.

hikmat qur'on va uni fahmlash. Mujohat aytadi. Hikmat qur'on, ilm va fiqh. Ayrim ulemalar aytadi. Hikmat so'z va amaldagi to'g'rilik, savob. Yana aytilinadi. Hikmat nima? Har bitta narsaning ma'nosini va uni haqiqatini tushunishlik. Hasan aytadi. Hikmat dinda qo'rquvchi bo'lishga olib boradigan

narsa. Agar hikmat so'zi kitob so'zi bilan birga kelgan bo'lsa, bu o'rinda sunnatni bildiradi. Yualli muhimul kitaba va hikma. Ularga kitobni va hikmatni o'rgatadi. Muhammad mustafa sollallohu alayhi vasallamning asosiy vazifasi odamlarga ular uchun nozil bo'lgan narsani bayon qilib berishlik. Hikmat haqida aytilgan eng go'zal ta'riflardan biri imom mujohidning so'zi bo'ladi.

hikmat nima? Hikmat haqni tanish va unga amal qilish. Haqni tanish va unga amal qilish. Shu odam hikmatli odam, shu odam hakim odam bo'ladi. Chunki inson haqni tanib turib amal qilmayotgan bo'lishi mumkin da. Yoki bo'lmasam, haqni tanimadi, lekin amal qilyapman deb o'ylaydi. Siz hakimmisiz? Sizda hikmat bormi? Ikkita narsa bo'lishi kerak. Haqni taniying va

unga amal qiling. Hikmat ikki xil bo'ladi. Ilmiy hikmat, amaliy hikmat. Ishlarning botiniga qarash, oqibatini ko'rish, satrlar orasini anglash, dalolatlarni tushunishlik, maqsadni anglash, natijalarni bilish, bu ilmiy hikmat. Ana shu ishlarni botiniga qarash, oqibatini ko'rish, satrlar orasidagi narsani anglash, dalolatini tushunish, maqsadni bilish, natijalarni haqqi.

xabardor bo'lish. Amaliy hikmat nima? Har bir narsani o'zini o'rniga qo'yish, o'zining hajmiga qo'yish, qo'shmasdan, oshirmasdan, kamaytirmasdan, shoshiltirmasdan, kesiktirmasdan vaqtida qilish. Hikmat kerakli ishni chiroyli sur'atda vaqtida bajarishga aytilinadi. Kerakli ishni, hamma ishni emas, kerakli ishni. Chiroyli sur'atda, eplama emas, chiroyli sur'atda.

da. Va har qachonmas, vaqtida bajarish. Hattoki birodarlar, o'rganilgan har bitta narsani aytaverish ham hikmatsizlik. Nima degani bu? Kitobni o'qidingiz, ilmdan xabardor bo'ldingiz, ammo bu qavm ko'tara olmaydi uni hozir. Uni aytib bo'lmaydi. O'qigan, o'rgangan ilmingizni hammasini gapiraverish ham hikmatmas, chunki bir majlis bor, a ni ko'tara olmaydi.

ikkinchi majlis bor, b ni ko'tara olmaydi. Aytdik ku, da'vatdagi hikmat kimga, nimani, qayerda, qachon, qanday qilib gapirishni bilish da'vatning hikmati. Men tolava shay aqob la avanihi, u qibi behaymanihi. Mana shu yoshlarga tegishli narsa, ozgina kitob o'qidik, sal gapirishni o'rgandik, ozgina ilmdan xabardor bo'ldik, besh o'nta odam orqamizdan erchadi. O'zimizni olim his qilib qoldik.

rahbarlikni, boshliqlikni, shaharni domlasi bo'lishiga da'vo qilib boramiz. Hikmat aytilyapti, kim bir narsani talab qilsa, u narsaning hali vaqti kelmasidan turib, o'sha narsadan mahrum bo'lishligi bilan balolanadi. Hikmat nima? Hikmat kimga, nimani, qayerda, qachon va qanday qilib aytishni bilishlik. Ahmadga falon narsani aytish kerak, ammo zaydga bu narsani aytib bo'lmaydi.

endi hikmatni qarshisida nima turadi? Hamooqat turadi. Ahmoqlik turadi, tentaklik turadi. Bu darsimizdan ko'zlagan maqsadimiz ilm olinglar deb qo'yishlar emas. Ilmga undab qo'yishgina emas, balki ilmni ziyoda qilishga undash. Yana bilmagan narsang haqidagi ilm hikmat deyiladi. Qarang, nimaga kafirlarni g'arbda hayoti zo'r?

musulmonlarni hayoti nochor. Mana buni hikmatini tushunmaysiz. Buni sirini hikmatini tushunmaysiz. Orqasidagi hikmatni tushunmaganligingiz uchun siz hali yerda o'ylanib, siqilib, bo'g'ilib yurasiz. Shu savolni beradi. Nimaga musulmonlar Allohni aziz bandalar o'sa, musulmonlar orqada qoloq desa, hali yerda indamay qolasiz. Endi qarab turing. Agar sizni nazaringizda bir inson boy badallot yashayotgan bo'lsa, demak,

Alloh uni yaxshi ko'rgan bo'ladi. Agar kambag'al bo'lsa, buni aksimi? Agar shunday fikrda turgan bo'lsangiz, sizda ham hikmat yo'q ekan. Chunki Alloh bir bandani yaxshi ko'rganligini belgisi, bu dunyo matoi emas. Fir'avunga o'zini zamonidagi eng katta saltanat berildi. Yaxshi ko'ramidi Alloh fir'avunda? Lekin bu yerda qorun musa alayhissalom qomidan kofir edi.

eng katta boylikni berdi zomonasidagi. Nima, Alloh qorinni yaxshi ko'ramidi? Yo'q. Ha, endi tushundingiz hikmatni. Alloh dunyoni berganligi shu bandani yaxshi ko'rganligi emas ekan. Alloh yaxshi ko'rgan bandasiga nimani beradi?

hikmatni va ilmni ato qildik. Biz muhsin bo'lgan bandalarimizni shunday mukofotlaymiz. Yaxshi ko'rgan bandasiga ilm berar ekan, hikmat berar ekan. Muhsin bo'l, senga ham shu hikmatni Alloh taolo ato qiladi. Chunki qo'lingdagi dunyoying har qancha katta olmasin birodar, o'lganingda ajraysan. Dunyoying qoladi. Ammo ilm hikmating bo'lsa, ilm va hikmating bo'lsa,

o'lganingda ham bu narsa senga as qotadi. Sen bilan qabringga ham kiradi bu ilming, hikmating. Oxiratda ham sen yoningda turadi. Eng oliy martaba birodalar ilm martabasi. Alloh taoloni tanishga olib boradigan eng ulug' martaba. Agar Allohni tanigan bo'lsang, sen hamma narsani taniring. Alloh taolo aytadi, ya ibna adam, u tulibniy, tajribniy. Ey odam bolasi, meni izla.

topasan. Faida vajatdani vajatda kunlashay. Agar meni topsang, hamma narsani topding. Agar meni topolmasang, hech narsani topolmading. Men senga hamma narsadan ko'ra mahbubroqman. Kim aytyapti buni? Meni topsang, hech narsani yo'qotmading. Meni topsang, hech narsani yutkazmading. Agar meni topmagan bo'lsang, biror narsaga ega bo'lganing yo'q. Ali ibn abit olib aytadi, aqli bor inson,

lab ko'rsin. Alloh taolo muhammad alayhi assalomga dunyo matoqini bermagan vaqtida, muhammad alayhi assalomni Alloh xor qildimi yoki u zotga ikrom ko'rsatdimi? Bermaganda aziz qildimi, xor qildimi? Aziz qildimi? Agar kimdir xor qildi desa, aniq yolg'on gapiribdi. Agar ikrom ko'rsatdi desa, va bu to'g'ri gap. Agar Alloh payg'ambarimizga dunyo matoqini bermasdan, payg'ambarimizga ikrom ko'rsatdi desa, dunyo matoqidan

boshqa narsani olmagan odamni Alloh xor qipti degani bo'ladi.

payg'ambarimiz boymas edi. Uyi kichkina, dunyo matohi yo'q. Lekin maqsad u dunyo matohi emas edi da. O'shaning uchun saodatli edi u zot sallallohu alayhi vasallam. Dunyoga kelishdagi asosiy maqsadni anglash kerak birodalar. Asosiy hikmat shu. Allohni topgan banda nimani yo'qotibdi? Allohni topmagan banda nimani topibdi? Bechora dunyo ahillari, dunyoga kelib ketishdi, lekin dunyodagi eng shirin narsani, eng go'zal narsani topibdi.

totishmadi, bilishmadi. Nima edi u? Allohni tanish edi, unga oshig'i bo'lish edi, unga intilish edi.

birodarlar, bu darsimizda faqatgina ilm olinglar demoqchi emasmiz. Aytmoqchi bo'lganimiz, ilmni ziyoda qiling. Jannat eshiklari ochiq. Unga harakat qilgan odamlar uchun bu eshik ochiq. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam aytdilar, ishta qutli ahbabi. Ahboblarimni, ya'ni qalbimga mahbub bo'lgan ummatlarimni ko'rishlikka mushtoq bo'ldim dedilar. Sahobalar, avvalo

ahbabi uka, axir biz sizni qalbingizga mahbub bo'lgan odamlar emasmizmi? Biz sizni habiblaringiz emasmizmi? Rost aytdilar, la. An tum asuhabi. Sizlar meni asxoblarimsizlar, ham suhbatlarimsizlar. Ahbabi unasuni ye atuna fi axiriz zamon. Mening mahbublarim, mening ahboblarim oxir zamonda kelishadi. Alqobi duminxum ala dinixika, qobi de alajam. Ulardan dinni mahkam ushlagan

odam xuddi cho'g'ni ushlagan odamday bo'lib qoladi. Ajruhumka ajri sabayin. Ularning ajri yetmishta odamning ajrichalik bo'ladi. Saxobalar ularning yetmishtasining ajri bizni bittamizni ajrimizchalik bo'ladimi? Yoki ularning bittasini ajri bizni saxobalarning yetmishtamizni ajrimizchalik bo'ladimi? Deganida ularning bittasining ajri sizlarning yetmish deyiladi ajri bilan teng bo'ladi dedi.

nimaga? Nimaga deb so'rash sahobalar? Aytdilarki, liannakum tajiduna alal xoyriy me'unan valayajidun. Chunki sizlar haqning ustida yordamchilar bor. Men turibman sizlarga yordamchi bo'lib, haqning ustida. Ular haqning ustida turganida, ularga yordamchi bo'lmaydi. Men vafot etgan bo'laman dedi. Ana shu zotning ahvoblaridan bo'lishiga Alloh taolo hammamizga nasib qilsin. Bu narsa birodarlar faqatgina ilm bilan yo'l

ilm yo'li bilan bo'ladi. Ilm yo'li bilan bo'ladi, ilm yo'li bilan bo'ladi. Ilmimiz qancha ko'paygan sari, basirotni, hikmatni tushunganimiz sari, parvardigorimizga darajamiz ko'tarilib yaqin bo'lganimiz sari, himmatimiz oliy bo'ladi. Va boshqalar ko'rmagan narsani ko'ramiz. Boshqalar tushunmagan narsani tushunamiz. Boshqalarga Alloh bildirmagan narsalarni bilamiz. Alloh aziz va jalla barchalarimizni ana shu ilmdan, hikmatdan, basirotdan bahramand qilgan bo'lsin.

aquvli qovli, ha da, va astag'firullohu alayhi va lakum. Assalomu alaykum va rahmatullohi va barakatuh.