Abdulloh Domla - Ibrohim alayhissalom 4/4 (Payg'ambarlar qissalari)

nima dedik? juma kuni mana musulmonlar uchun bayram hisoblanadigan bo'ldi. bu bayramga bayram bir.ga kelganday bir xursandchilik bilan mana shunday shug'ullanib kelishligimiz musulmonlar unga bir sunnat hisoblanadi. va qissani davom etkazadigan bo'lsak, bugun inshaalloh mana shu qur'ondagi eng katta qissalardan bo'lgan ibrohim alayhissalomning qissasini alloh muvofiq qilsa, bugun nihoyasiga yetkazamiz. o'tgan suhbatimizda ibrohim alayhissalomning mana shu o'g'li ismoilni qurbon

omonlik qilganligi haqida gaplashgan bo'ldik. asosiy mavzu shu bu. va ibrohim alayhissalomning qissasidan oladigan eng katta xulosamiz bu ibrohim alayhissalom mutavakil, allohga tavakkal qiluvchilarni ustozi ekanligini xulosa olishimiz kerakligi aytilindi. va alohi faoliyat tavakkalin mu'minun deydi alloh taolo qur'onda. alloh o'ziga tavakkal qiluvchilarni yaxshi ko'radi va boshqa oyatda aytadi, agar sizlar mu'min bo'ladigan bo'lsanglar, allohga tavakkal qilinglar deydi. kishini

o'zini g'am tashvishlarini, o'zini o'lantirayotgan muammolarini yechimini alloh taologa topshirmaguchi, to'liq mu'min bo'la olmaydi.

ibrohim alayhissalom mana shu zabih voqeasidan keyin, zabih voqeasidan keyin, alloh taolo u kishi o'zini sakson besh ga kirganda ko'rgan bir dona bolasini alloh yo'lida qurbon qilishlikka tayyorligini isbotlagandan keyin alloh taolo ibrohim alayhissalomga ikrom ko'rsatdi.

sori onaga ikrom ko'rsatdi. yagona o'g'li bo'lgan ismoilni zabih qilishlikka tayyor bo'ldi. alloh taolo bitta qilgan yaxshiligiga evaziga ikkita berdi. balki uchta berdi. bir dona o'g'limni sovchilikka tayyorligini ko'rsatgandan keyin alloh taolo bitta o'g'lini ikkita qilib berdi. to'qson ga kirgan sori ona tug'mas edi. ibrohim alayhissalom mana shu qilgan ishiga alloh taolo mukofot qilib, sori onani tug'ishiga qildi degan xabarni berdi.

endi ko'raylikki, alloh taolo birni bersang o'nni beraman, xohlasam ko'paytirib beraman degan va'dalari bor. ularni qilgan, allohni rozi qilishlikda qilgan harakatlarini alloh taolo mukofotini kutib turmagan ekan. alloh buyurdi, ular bajardi, mukofotini allohga shartta shartta nima qildi? berib qo'yaverdi. ibrohim alayhissalomga mana shu ismoilni zabuq voqeasidan keyin uchta farishtani yuboradi. bular jabroil, mikoyil va

azizroq aleykum assalomlar. lut qovmini vayron qilgani kelgan bo'ladi va mana shu asnoda ibrohim alayhissalomga xushxabarni, bushroqni aytadi.

ibrohim alayhissalomga mana bir nechta alloh taolo bushroqni berdi dedik. birinchidan, bu bushroq soronani tug'ishligi bo'lsa, ikkinchidan tug'iladigan isxokni payg'ambar bo'lishligi bo'lsa, undan keyingi bushroq isxokni o'g'li yahud, u ham payg'ambar bo'lishligi.

bitta yaxshilik deb yozgan ota ona uchta yaxshilik berdi. yana qanaqa bo'ldi? sorona farzandli bo'ladi, u farzandi ham payg'ambar bo'ladi, nevara ko'radi soroni, nevarasi ham kim bo'ladi? payg'ambar bo'ladi. rosti alayhissalomdan manil karim deb so'rashdi. mana ota bobomiz bilan, nasib asab bilan bir faxrlanishi bor ku insonlardan. agar mumkin bo'lsa, dedi rosti alayhissalom, karim ibn ul karim, ibn ul karim, ibn ul karim dedi. yusuf.

ibn yaqum, ibn ishoq, ibn ibrohim alayhissalom. o'zi payg'ambar. otasi payg'ambar. bobosi payg'ambar, bobosini otasi payg'ambar. ana bu sharaf faqat yusuf alayhissalomga berilgan. lekin faxr iymon bilan bo'ladi. faxrlanishlik, xursand bo'lishlik, alloh taoloni mana shu iymon degan ne'mati bilan bo'ladiki, agar inson otasi yetti otasi podshoh bo'lsa yu, bitta karimani olmagan bo'lsa, alloh taolo bu bandani faxrlanishiga hech qanday bir asosi bo'lmaydi.

u dunyosimi, amalimi yoki quvvatimi? faxrlanishlikka arzilgan yagona narsa bu nima ekan? imon.

ibrohim alayhissalom makkani ziyorat qilishiga davom etdi. va ana shu ziyoratlarning birida o'g'li ismoilga aytdiki, alloh menga bir ish buyurdi. deganda, ibrohim alayhissalomning o'g'li ismoil aytdiki, ayol otajon dedi, alloh buyurgan ishni bajaring dedi.

sizga yordam berasizmi dedi. ya'ni nima buyurdi? xohlashaylikchi. degani yo'q, chunki sizni qurbonlik qilish deydi, tushimda ko'rdim deganda bo'ldi meni qurbon qilavering degan bola, bundan boshqa savoga hojat qolmaydi. chunki o'zing seni so'yishligini tushimda ko'rdim desa nima qilyapti? ko'raveryaptimi? endi boshqa ish nima degan narsa? alloh menga mana shu joyda makkada uy qurishlikni buyurdi deb aytdi. va ikki

o'g'il ka'batullohni qurishlikka kirishdi. astag'ibilloh. va idh bava inali ibrohima makan al bayt. biz ibrohimga ana shu baytni, ka'batullohni qurishlik o'rnini ko'rsatib berdik. mana shu ka'bani o'rni xususida mana bir qancha rivoyatlar bor ekan, shulardan bittasi. ibrohim alayhissalom o'sha davr, o'sha joyni kovladi, farishtani ko'rsatgan joyda va shis ibnu odam, odam alayhissalomning o'g'li bo'lgan ikkinchi payg'ambani mana silsilada aytib o'tdik. qurgan uyni asosini, fundamentini topdi va shuni ustida

ustiga qurdi deydi. ya'ni boshqa viloyatlarda farishtalar ana shu qo'ygan asosni, fundamentni topdi, shuni ustiga qurdi. lekin nima bo'lganda ham, hozirgi ka'batullohda turgan o'nni, bu alloh taolo ko'rsatib bergan joy. yer yuzini eng muborak, eng muqaddas bo'lgan joyi. ya'ni musulmonni ziyorat qiladigan joyi uchta deyilgan a hadislarda. bu masjidil harom, masjidil nabaviyya va masjidil aqso. musulmonni ziyorat qilishlikka lozim bo'lgan joylari shu.

qurash mana davrlarida payg'ambar assalom payg'ambar bo'lmasdan turib, ka'bani sel oladi. bu mashhur hissa, siyrak kitoblarda bu narsa ko'p takrorlangan. ana shu ka'bani ta'mir qilishmoqchi bo'lgan paytlarida devorlarni buzishadi. inshaalloh ana shu payg'ambarimiz tarixiga kelganimizda inshaalloh aytil o'tilinar. batafsil, lekin biz ibrohim alayhissalom qissasi bo'lgani uchun bilan kifoyalanamiz.

qurash qavmi ka'bani ta'mir qilmoqchi bo'lib, devorlarini, toshlarini tushirishadi da, yerni asosini, fundamenti chuqurroq kavlashning niyatida ana shu ka'bani o'rnini kavlashadi.

ko'zni ko'r qilishlik darajasidagi nur yorug'li chiqdi. anavi shu kishi qo'rqib ketgandan temirni qo'yib yubordi, tosh joyiga tushdi, yorib to'sildi. shunda qurash aytdiki, jildirmanglar toshni. shuni ustiga quraveringlar deydi. yer yuzidagi nurni masdari ka'batulloh bo'ladi. uni ostida nur bor. allohlar uchun, allohlar uchun hidoyat degan alloh taolo. demak, yer yuzidagi nurni asosi qayer ekan? ka'batulloh. yerdagi nurni masdari.

maslari. va idh bavva inali ibrohima makana al bayt alla tushlik bi shay'an va tohir bayti al ittoifina va al qoimina va rukkayi sujum. inna avvala bayting vuzi al innasi la ladiy bi bakkati mubarakan va xudan li la alamin, fi hi a'yatun bayyinatun maqomi ibrohim. albatta, insonlar ibodat qilishliklari uchun qurilgan uyning eng birinchisi bu muborak bakka vodiysidagi uy. olamlar uchun hidoyatdir uy.

ana shu uyda alloh taoloda ochiq mo'jizalari bor. ular qatorida maqomi ibrohim. yuqorida zikr qilingan nur ana shu alloh taoloda ayatun bayinatdan bittasi. ochiq mo'jizalardan bittasi. maqomi ibrohim ham ana shu alloh taoloda ka'baga qo'ygan buyuk mo'jizalaridan uni kezi kelganda o'rnida aytamiz inshaalloh. va man dahalohu ka'na amina. kim ka'batulloga kirsa u omonlikda deb aytilindi.

astag'iddinillah, va idhibitala ibrohima rabbuhu bekalimatin fa atam ma'hun, qoli inni ja'ilu kalinnasi imama. ibrohimga alloh taolo imtihonlarni berdi, ibrohim alayhissalom bu imtihonlarda o'tdi. va alloh aytdi, men sizni insonlarga imom qilaman, insonlarga boshliq qilaman dedi. shunda ibrohim alayhissalom so'radi, qoli, va men zurriyati, meni zurriyatimdan ham imomlar chiqadimi? meni zurriyatimdan ham odamlarga peshvo chiqadimi deganda alloh shu yerda istisno qildi.

nima dedi? la yana alohida zolimin. sizni zo'riyotingizdan bo'lib zolim bo'lganlarga bu ahd yetmaydi dedi. ya'ni sizni zo'riyotingiz bo'lsalar hammasi imom bo'lib, hammasi odamlarga peshvo payg'ambar bo'la olmaydi. zolim bo'lganlarga bu narsa berilmaydi. agar kimni bolasi bo'lsa ham ular, ibrohim alayhissalomni bolasi bo'lsa ham. qola la yana alohida zolimin. va id ja'alna albayta mazza batalin nasiba amna, va taqidu min maqomim.

maqomi ibrohima, misollar. ana shu ka'batullohga kelganda, maqomi ibrohimdan namoz o'qishlikka joy olinglar deb alloh taolo buyuryapti.

nubiyotda, imomiyda, odamlarga peshvoliyda, sizga beraman deganda, zurriyotiga ham so'rovdi, alloh nima dedi? zolimlarga, dinsiz bo'lganlarga bermayman deganda, endi, ana shu makka shahrida yashaydigan odamlarga rizq so'rayotib aytadiki,

ha xo'p, payg'ambarlik nubiyot faqat mo'minlarga ekanmi, unda rizqni ham faqat mo'minlarga ber deb so'rab qo'ydi.

subhanalloh. agar lab berilganda ka'batullohni atrofida faqat mo'min yashash kerak bo'lardi. hali ham mo'min yashaydi. lekin rizqda alloh taolo hammaga teng taqsim qilishligini quyidagi oyatda bizga bayon qilyapti. qolaaman kafar. kofir bo'lganlardan ham rizqni nima qilaman? yetkazaveraman. demak, rizq mo'min kofirlikka qaramasdan berilaveradigan allohning marhamati ekan. tushundingmi? bismillohir rahmonir rohim. mehribon va rahmli allohning nomi bilan.

rohman degan sifatida ulamolar shunga ta'rif beradiki, bu dunyoda alloh taolo, hojiriga ham, fosig'iga ham, faqurodoriga ham, olimiga ham rizqni nima qiladi? bir xil rahmatini nima qilib qo'ygan, sotishib qo'ygan. endi arrohim qiyomatda ishlaydi deydi ulamolar. faqat bu rahmat kimga bo'ladi? mu'minlarga bo'ladi. demak ibrohim alayhissalom, rizqni payg'ambarlikni meni zo'riyotimdan yaxshilarga bergan edik, rizqni ham faqat yaxshilarga berdi, yo'q dedi. unda hamma yaxshi o'rgatardi.

da. bu allohga ibodat qilmagan odam qirilib, boshingizdan o'lib ketaversa, hamma ibodat qilmay, nima qilardi? demak rizq masalasi hammaga teng sochiladi. vaidiyarfa u ibrohim ul quvaida minal bayti va ismoil robbana taqobbal minna innaka antas samilu alim. vaqtiki ibrohim va ismoil uyda ustunlarini, devorlarini ko'tarar ekan, duo qilishdi. parvardigoro, bizni

lardan qabul qilgan mana shu ishimizni, albatta sen sami'un alim bo'lgan zotsan.

parvadkora bizlarni o'zingga musulmon qilgan va zurriyotimizdan musulmon ummatlarni chiqargan.

shu o'rinda ota bolani qilgan eng ulug' duosi bor. bu duo rasululloh sallomni kelishiga haqidagi duo edi.

aziz ul hakim. parvardigori, mana shu joydagi bizni zurriyotlarimizdan o'zlarini ichidan payg'ambarni chiqargin. ularga seni oyatlaringni o'qib bersin va kitobni o'rgatsin, hikmatni o'rgatsin, ularni poklasin. albatta sen aziz ul hakim bo'lgan zotsin. demak, mana shu duo payg'ambar salohiyatsizlarni kelishiga haqidagi allohdan so'ralgan nima edi? duo edi. ibrohim alayhissalom mana shu uyni qurarkan, ana shu uyni burchaklardan bittasi, boshqa burchaklardan

vaqtli bo'lishingni xohladi da, o'g'liga ismoilga shu bir chiroyliroq bo'lgan bir tosh topganmizmi deb buyuradi.

ismoil aka salom charchadim dedi. lekin buyrug'iga labbay deb istab ketdi. topa olmasdan qaytib keldi. kelsa, otasi ibrohim aka salom ka'bani bir burchagiga oq rangdagi nihoyat ana shu burchakka mos tushadigan toshni qo'yib, binoda davom etgiz ekanligini ko'rdi. otajon dedi, bu tosh sizga kim olib keldi? molonlanmaydigan, charchamaydigan zotapga berdi. kim? jabroil jannatdan olib chiqib berdi dedi. mana biz biladigan ka'batullodagi hajarul asvod aslida oq bo'lgan.

savodat huzuni ul basharligi rasululloh assalom, odamlarni gunohlari bu toshni qoraytirib tashladi. ya'ni har doim ham ka'batullodagi bu tosh musulmonlarda qo'lga bo'lavermagan. mana rasululloh assalom davrida yalang'och tavoq qilishgan ka'bani, mushriylar. qurashni tijorati yurish uchun, qurash shunday hukm chiqargandiki, keyin ka'batuloda tavoq qilgani kelsa, faqat qurashdan olgan kiyim bilan tavoq qilsin, bo'lmasa yalang'och tavoq qilsin deyishdi. endi albatta

dunyo tijorat, boshqa bir niyat yo'q. yalang'och talab qilishar edi. r.s.a. makkaani fatq qilganlardan keyin, bu johiliy urfga chek qo'yildi. demak, ka'batulla o'zi aslida undagi biz bilgan qoratosh aslida nima bo'lgan? oh bo'lgan. jannatdan chiqqan. insonlarni qilgan gunohlari tosh tuxor etilgan ekan bir odamlar.

ibrohim assalom uyini qurilishiga davom etkazdi va bo'yi yetmay qoladigan darajada baland ko'tarilganda, o'g'liga buyurdi, bir toshlab kelib oyog'ini to'yib qo'yib berdi. mana maqomi ibrohim degan joy bor. bu yerda alloh hali ko'rmagan odam deb bo'lmasa kerak. chunki televizor bor, suratlarni ko'ryapmiz, ana shu kichkinagina gumbazga ushlab turib qo'yganingizni ichida, e'tibor bergan bo'lsanglar, borganlarimiz ikkita oyoqda izi turadi. toshga inson

bolasini oyog'i zich qilib qo'ygan. ana shu og'ritayapti. fi hiy ayatun bayinat, unda ochiq ollohni mo'jizalari bor deyilyapti. maqomi ibrohim. demak, ollohni ka'batulloga qo'ygan mo'jizalardan bittasi, ana shu ibrohim alayhissalomni toshga botib qolgan oyog'ini izi. ana shu tosh haqida bir qancha rivoyatlar bor, qaysinisi sahih bo'lganda ham bu ka'batullodagi mana shu joy mo'jizalardan hisoblanadi. ka'baga suyab qo'yib, ustiga chiqib devor urdi deyiladi.

shunda oyog'i botib qoldi deyiladi. ikkinchi rivoyatda kabani hech qanday bir handasaviy asboblarsiz o'lchamasdan qurganligi uchun, quruvchi bo'lmaganligi uchun quruv bo'lib turib, ana shu tosh ustiga chiqib, qarab turardi, qaysi tomoni to'g'ri, qaysi tomoni, shunda botib qoldi deyiladi. lekin qaysi holi rivoyat sahih bo'lgan chog'ida ham, ka'batullodagi ana shu bosilgan oyog'izi, bu ibrohim alayhissalomni oyog'ini izlari hisoblanadi. biz bunga iymon keltirishimiz kerak.

va taqidu min maqomi ibrohim va musalla. ana shu ka'batulloga borgan, haj qilgan, tavof qilganlarga alloh taolo buyuradi, maqomi ibrohimdan namoz o'qishlikka joy olinglar deydi. mana masjidni o'zini odobi, agar, agar emas, o'zi doim ham tiqilinch bo'ladi ka'batulloh. tushunding emasmi? maqomi ibrohimda turib o'qishlik imkoniyati bo'lmasa, ka'bani, ana shu masjidlar haromida hamma joyi maqom deyiladi. ka'ba bitta.

shabani unaqa rasvorsiz, loysiz, semensiz qurdi. chunki ibrohim alayhi ssalom quruvchi emas edi. toshlarni birni ikkinchisiga alloh o'rgatganda qilib terdi, mustahkam yiqilmasdan turadigan holatda ka'batulla nima bo'ldi? barpo bo'ldi. inna avvala baytin mudiyalin nas insonlar ibodat qilishliklari uchun qurilgan eng birinchi uy, bu bakka vodiysidagi ka'batulloh deyildimi? uy kutgandan keyin alloh taolodan buyruq keldi.

shu derazalarni ochib qo'ysak, ozgina havo yangilanardi, birodarlar. ozginaga, hammasini.

va lillahi alannasi hij julbayti manista to ila hisabila, va man kafara fa innalloha g'uniyyunan ila alamin.

ollohni insonlarni ustida haj qildirishlik haqqi bor. kim bundan bosh tortsa, albatta olloh butun olamlardan behojat bo'lgan zot. ya'ni, qodir bo'lgan odam haj qilishligi o'ziga kerak, olloh taologa emas. shuning uchun aytyapti, fa innallohu g'oni yunani ila a'lamin. sizlarni o'qigan hajilardan, sadaqa zakat namozilardan men behojatman deyapti olloh taolo. va haj surasini yigirma yettinchi oyda olloh taolo marhamat qiladi. va azzin finna

aslida bilhaydich. ey ibrohim, odamlarga endi ka'ba bitta haj qilinglarni buyuring dedi. u paytda unaqa odam ko'p emas edi. ibrohim alayhissalom tabiiy savolni berdi. odamlarni, ya'ni yer yuzidagi hamma insonlarni haj qilishlikka chaqiring deganda, farvardugar men bitta odam bo'lsam, qanaqa qilib yetkazaman? odamlarga qanaqa qilib yetkazaman ovozimni? ya'ni bu yerda ana shu allohga bo'lgan tavakkal akalar.

alloh taolo buyuruvdimi? e ibrohim innama alaykal adan va alaynal balaq. siz ozonda aytib qo'ying, yetkazishlik bizni bo'ynimizda dedi alloh taolo. va ibrohim alayhissalom allohni buyurgan labbay deb javob bergan holda arafot tog'iga ko'tarilib turib, odamlarni haj qilishlikka chaqirdi. alloh taoloni buyuk mo'jizasi sodir bo'ldi. ana shu dardda yashayotgan odamlarni hammasi ibrohim alayhissalomning ovozini eshitdi. nafasi

faqat u vaqtdagi odamlar, balki qiyomatgacha yashaydigan mu'minlarni qalbiga alloh taolo bu chaqirig'ini joylashtirib qo'ydi. ka'batullohga bo'lgan muhabbatni hisob qo'ydi. bormagan, bir borsam deydi ka'batullohga. borgan odam, o'n borsam deydi. ya'ni qalbimizga muhabbatni alloh taolo joylab qo'yganligini shundan bilsak ham bo'ladi. demak, siz faqat ozonda aytib qo'ying, yetkazishlik bizni zimmamizga dedimi? bundan ham xulosa olamiz. biz bundan.

biz odamlarga allohni hisoblanadi, yetkazib qo'yishlik bizni zimmamizda. aytib qo'yishlik. lekin ularni qalbiga joylashlik, alloh taolodi ixtiyori hisoblanadi. vazdin finnasibil hajjiyatuuka rijalama a'la kunli dhomirin ya atina min kunli fadjin amiyq. siz faqat chaqiring xolos, insonlar otda, tuyada, piyada haj qilgan ana shu turli vodiylardan kelishadi. alloh taolodi mo'jiza ilohiyasi bilan mana shunday haj ibodati bo'ladi.

boshlandi. ibrohim aleyhisselom mana falastinda yashar edi. halilu rahman, allohni do'sti edi. ittaqodolloh ibrohimaholila. alloh ibrohimni o'ziga do'st qildi deb aytdik. al xayla degan so'z, bu xubb. yaxshi ko'rishlik degan so'zdan ustunroq bo'lgan so'z. qalbni muhabbat bilan to'lib toshishligi degan ma'noda bildiradi. mana ko'pgina ishoralarda rasulullohu sallam

uni hadislarida keladi. payg'ambar aleyhis salomdan keyingi o'rnida turadigan eng afzal payg'ambar bu ibrohim alayhissalom. boshqa rivoyatlarda baribir, baribir, hamma odamlar muhammad alayhissalomni havas qilganidek, ibrohim alayhissalom ham rasululloh saviy sallomni havas qilar ekan. mana shu o'rinda juda bir ibratlanadigan bir voqea sodir bo'lgan. ibrohim alayhissalom alloh taolodan so'radi. voyiqola ibrohim robbiy areniy kayfa tuhiyul mavta.

parvardigor, o'ylayiladi qanday qilib tirintirasan? bir ko'rsatgin menga deydi. ya'ni ibrohim alayhissalomning iymonida shubha yo'q. shunday emasmi? o'tga rutvor ekanda ham iymoni bor edi, bolangni so'ydaganda ham, ka'ba qurdaganda ham, makkaga tashlab ketaganda ham labbay deyapti da, iymonida zarracha shubha yo'q edi. lekin so'rayapti. juda nozik narsa bor shu yerda. diqqat qilamiz. nimaga so'rayapti?

to'g'ri so'raydi, qoli avvalam to'g'mayin. nima, ishonmaysanmi dedi. demak, savol, savol joiz bu yerda. hech kimni iymoni ibrohim aslomnikida qayerlik bo'lolmaydi bu yerda o'tirganlarda. shuning uchun bir narsani bilish uchun so'rashlik mumkin bo'ladi. har qancha bir ajib ko'rinmasin. faqat bilishlik uchun. savol bir necha ma'noda beriladi. so'ralayotgan odamni ilmini sinash uchun, mujodala qilish uchun yoki

masalan bilishlik uchun. kim ilmni r.a. ahmoqlar bilan tortishlik uchun, ulamolarga savol berib qotilishlik uchun o'rganadigan bo'lsa, u ilm ilm emas. bu yerda deydi ulamolar, ikki xil ilm haqida gap ketyapti mana shu oyatda. parvardigor qanday qilib o'ylaytirildirasan deganda, ishonmaysanmi desa, ishonaman, lekin qalbim xotirjam bo'lishi uchun deydi. biz dadamiz aytgani uchun namoz o'qimaydi.

deylik. biz hamma bor deyapti yu qiyomatda. shuncha odam endi adashmayotgandir, deb unaqa ommaga ergashmaylik. har bitta odam o'zi qalbi taskin topadigan darajada allohni tanitadigan ilmga ega bo'lishi shart. rost va so'z ham aytyapti. har bitta erkak ayolga ilm o'rganishlik, farz, besh yildan qabrgacha ilm, o'rganing. sizni shubhaiga solib qo'ymaydigan, o'zingizni mustahkam turishingizga sabab bo'ladigan darajadagi ilm o'rganishlik farz hisoblanadi. undan oshig'i farzi kifoya.

ikki xil ilm bor bu yerda. ilm ul yaqin va ayn ul yaqin. ilm ul yaqin nima degani? ilm ul yaqin degani, bir kishi bir narsaga qattiq ishonchli degan. hech shak shubha qilmasdan, zarracha qalbida shubhasiz, yuz foiz iymon keltirishi, ilm ul yaqin. yaqin degan ishonch degani. ishonch ilmi degani. bitta misol bilan tushuntiramiz buni. umar roziyallohu anhu aytgan ekan. agar hozir

ko'zimni oldida osmon yorilib, o'zini iymoniga ta'rif beryapti da. osmon yorilib, bir tomonda jannat, bir tomonda do'zax ko'rsatilinsa menga, ko'zim bilan naq ko'rsam ham, iymonimga yana boshqa narsa qo'shilolmaydi, chunki yetgan cho'qqisiga. shubha qilmayman, ko'rsatilganda mi, bor ekanmi degan yangilik bo'lmaydi, chunki men ko'rmasam ham nima qilyapman bu narsaga.

bizda bormi shu? keyingi darajasini qaraylik. keyingi darajasi aynil yaqing. endi aynil yaqing degan kishi shubha qilmasdan ishonayotgan narsani ko'rishligi. tushundikmi? ko'rmasdan turib ishonishlik zo'r narsa. lekin ko'rgandan keyingi bo'lgan ishonch qanaqa bo'ladi? ko'rib keldingiz da. mana shu yerda o'tirgan odam hammasi yo unaqa emas, yomg'ir yog'yapti desa, siz ko'rib keldingiz.

siz yog'mayapti, mustahkam tura olasiz.

sizning iymoningizni hech kim shubhaga sololmaydi.

yaqinda aynan yaqinga aylantirmoqchi bo'lib, parvodgor o'liklarni qandoq qilib tiriltirasan, menga ko'rsat dedi. nima uchun? qalbim xotirjam bo'lishligi uchun. alloh taolo buyurudiq, qola faquzu arbata minat toyiri fasur hunna ilaika summa jalala kunli jabali minhunna juz'a summa urhunna yatingnaka saaya. to'rtta qushni oling dedi. va

aralashtiring dedi. haqiqatdan ibrohim alayhissalom to'rtta qushni oldi, kallasini chopib olib turib, qolgan qismini rivoyatlarda qiymaladi. pati, suyagi, terisi, go'shti bilan qiymalab, aralashtirdi, tog'ni to'rtta, to'rtta tog'ni cho'qqisiga qo'yib chiqdi. so'ngra alloh taolo bilan buyug'iga muvofiq, chaqirdi ular. fe'lan, ibrohim alayhissalomning ko'z o'ngida ana shu go'sht, pat, suyak, shundan iborat bo'lgan ana shu aralashma,

ajrab bir biridan. to'rtta qushga aylandi. ba'zi rivoyatlarda ana shu chopgan paytda kallasini to'lov qushida olib qo'ygan edi deyiladi. ana shu kallasi yo'q bo'lgan qushlar holatda jamlandi va ibrohim alayhissalomni oldiga kelib, boshlarini olib komil bo'lishdi. ibrohim alayhissalomni aniq ishonchi, ishonchni o'ziga aylanib qoldi. va alam anna alloh azizun hakim. biling ey ibrohim, albatta alloh aziz bo'lgan va hikmat egasi bo'lgan.

bo'lgan zot. alloh o'zi biladi. subhanalloh. to'rtta qushni qiymalani yig'ilishi ibrohim alayhissalomni qalbiga taskin beryapti. imoniga quvvat bo'lyapti. lekin alloh adashtirgan kimsalarni o'zlarini talabiga binoan, o'zlari sifatlab bergan suratda chiqqan tuyani nima qilishdi? so'yib berib qo'yishmadimi? o't kirg'itganda ibrohim alayhissalomni kuyibmasdan chiqqanini ko'rib imon keltirishib tura olmadimi? demak, hidoyat alloh berganlarga bo'ladi.

hayot alloh tomonga birinchi qadamni bosganlarga beriladi. alloh insof bersa men ham namoz o'qib qolarman deb o'tirib bo'lmaydi birodalar. allohdan so'rab birinchi qadamni bosishlik kerak bo'ladi. ibrohim rasulullohga alloh taolo sahifalarni nozil qilgan edi. innaha dalafiz suhuf il ula suhuf ibrohim va musa. musa va ibrohimga berilgan sahifalar. rasululloh shuhrat salomdan, rasululloh ibrohimga tushgan sahifalarda nimalar bor edi? ya'ni qiziqarli da odamlar.

u paytda qanaqa buyruqlar bor edi? shunda rasululloh assalom marhamat qilgan, ularni ana shu sahifalarni hammasi ibrat edi. rasululloh assalom ana shu sahifalardan bir qanchasini keltirib aytib o'tadi. ana shu sahifalardan payg'ambar sulton va salom aytib beryapti. e qo'lida nuk bo'lgan, zulm qilayotgan podshoh. men seni yer yuziga moli dunyo jamlashni

ishiga uchun yuborganim yo'q. balki mazlumlarni zulmini, mazlumlarni duosini ijobat qilib, ularni mushkulini oson qilishiga uchun yuborganman. hasan izzatimga deydi alloh, yer yuzida zulm ko'rgan odam kofir bo'lib turib allohga duo qilsa, u kofir bo'lishiga qaramasdan uni duosini qaytaraman deydi. rostini so'rasa nima deysizlar bor. agar zulm ko'rgan mazlum kofir bo'lgan holatda allohga ishonmasdan turib, menga falonchi zulm qildi, alloh sen bor bo'lsang jazosini ber desa, duosi albatta ijobat bo'ladi uni deydi. bu o

musulmon odam zulm qilishiga mumkin emas. na musulmonga, na kofirga, na maxluqotlariga, hech qaysiga. alloh taolo men o'zimga zulmni harom qildim degan hadis hududida. sizlarni o'rtinglarda ham zulmni harom qildim, bir yillar, ikkinchi yillarga zulm qilmanglar dedi. sahifalardan, rasululloh subhanalloh marhamat qiladi. modomiki ana shu ibohim alayhissalom sahifasidan bu. inson aqli joyida bo'lar ekan, oqil bo'lar ekan, hayotini soatlarga bo'lib qo'yishi ekan.

bo'lishi kerak. robbisiga munojot qiladigan soati bo'lishi kerak. munojot deydi rasululloh, juda ko'pchilik esdan chiqarib yuborgan ibodat deb marhamat qilgan. munojot nima ekan? munojot, inson ro'parasida turgan odam bilan gaplashganda ovozini chiqarib gapiradi. tushundaymi? eshitayotganligini aniq biladi da. inson yolg'iz qolganda, robbisiga, ro'parasida turgan odamga gapirgandek ovoz chiqarib gapirishligi munojot bo'lar ekan.

haqiqatdan juda ko'pchiligimiz bu narsadan bexabarmiz. shu ibodatni qilib ko'raylik. ya'ni yolg'iz qolganingizda, ko'chada yolg'iz ketayotganingizda yoki burchakda o'tirgan paytingizda, hech kim yo'q joyda, ovozingizni chiqarib robbingizga gapirishingizga bir harakat qilib ko'ring chi, mana bu joyingiz yumshaganligini his qilasiz. vallohi qalbingiz yumshaydi. albatta, xofiyasini keltirishingiz shart emas, birodarlar. ha, bir ikkinchiga ulanishligi shart emas. dardingizni.

obdangizga aytasizmi? dardingizni, oshningizga aytasizmi?

duo degani, faqat qo'lda ochinglar, duo, albatta bu duo bu. lekin insonni robbisi bilan gaplashishiga ham duo. hammani ichida duo qilamiz. hammani ichida muammo qobil bo'lib yuramiz. lekin yolg'iz qolganimizda, alloh bilan gaplashaylik. mana shuni vazifa qilib olaylik o'zinglarga. bir hafta gaplashib ko'raylik. mana bu qalbingiz qanaqa yumshaganligini, bo'shaganligini, alloh dardingizni olganligini ko'rasiz. yolg'iz qolib robbiz bilan gaplashib ketib,

mazza qilishni o'rganib olganingizda, yoningizga bitta odam kelib, birga ketinglar, hamroh bo'lib desa,

chunki sizni nima qilyapti u? huzuringizni kayfingizni buzyapti. chunki robbizga dardingizni aytyapti edingiz. tushundingizmi? odam bolasiga o'zi dardingizni aytsak, qanaqa qalbga yumshaydi? ha u uni g'am o'ziga yetarli. lekin odob yuzasidan o'lgan kunni eshitib qo'yadi. odamga gapirib turib, qalbimiz yoziladi. nimaga robbimizga gapirib yo qalbimiz yoza olmaymiz biz? mana siqilish, stress, nerv degan narsalar yengil bo'ladi. hayot rangni yo'q bo'ladi, birodarlar.

agar ana shu g'amni o'zini egasiga topshirsak, alloh taolo bir mushkulga chiqa olib, bir dard berib turib qarab turadi. qani, kimga aytasan dardingni? tushunarli bo'ldimmi najot degan iboda? bu eng bir shirin narsalardan. ana qilib ko'raylik shu narsani. endi lekin uyalmaylik. chunki robbimizdan boshqa hech kim yo'q. tushunding lekin, birga borib kelamiz, gaplashib degan gap bo'lmaydi. yolg'izlikni xohlab qolasiz. chunki uni mazasi

ni tushunib qoldingiz. ana shu sahifalardan, kishilarni alloh taolo yaratgan maxluqotlari haqida fikr yuzadigan soatlari bo'lishligi kerak.

innahiy xolqiy samovati va'l ordi vaqt ila fillayli va nahar. osmoni yerni yaralishida, kun bilan tunda almashib turishligida, aql egalari uchun allohning qudratini, allohning ulug'ligini tanitadigan oyat,

omadlar bor. vaqtimiz yo'q biz unga. shoshilish. vaqtim yo'q. shoshilib turibman. o'zi qara ko'rsang, vaqtimizdan alloh barakoni olib qo'yaptimiki, bekarchimizni ham vaqtimiz yo'q, hech narsaga ham. bekar o'zi. demak tezroq borishim kerak, tezroq menga duo, allohga bir chiqib ketadi, bekarchig'i. hech narsaga ulgurmaydi. demak, musulmon odamni ana shu hayotini bir soati bo'lishing kerakki, allohni maxluqotlari haqida fikr yurtsin.

bu ana shu ibrohim aleyhis salomni sahifalaridagi narsalardan.

va amallaringlarni o'lchab turinglar, amallaringlarni o'lchangunga qadar. ya'ni tirik ekansan hisob kitob qilib tur. mana shu o'rinda bir olimni misolni keltirishimiz joiz bo'ladi. bir olim mana shu kalimaga amal qilibdi da, uyiga ana shu baland joyiga, tashchasiga bir chinini qo'yibdi da, kechki payt kelib o'zini hisob kitob qilar ekan. men uncha gunoh qildim deb turib, gunohlarni sanar ekan. sanabdi da, ana shuncha miqdordagi mayda toshlarni chiniga

tashlab qo'yar ekan. har kuni kelib qilgan gunohini sanab turib tashlab qo'yar ekan. oz fursatda tashlasa, tosh to'liq tushib ketibdi. olib qarasa, chinni to'libdi. chinini yerga qo'yib, holiga yig'labdi. chunki mana shunday oz fursatda shuncha gunoh qildim, umrim davomida qancha gunoh qildim. alloh meni kechiramikin? holim nima bo'ladi? o'zini muhofaza qilib, mana shu yig'lab o'tirgan joyda alloh jonini oladi uni. chunki o'zini nima qilyapti?

biz faqat o'zimizni yaxshiligimizni ko'ramiz da, shunday emasmi? ancha muncha yaxshi bo'lib qoldingiz, ancha muncha qiluvlar tashavviy, sal qancha qilg'alar turibdi? musulmon odam tevaga qarashiga kerak emasmidi bu taqvo masalasida? biz taqvo masalasida onamdan ko'ra yaxshi bo'lib qoldim men. yo'q, bu taqvo masalasida o'zimizdan yuqori bo'lgan odamlarga qarashimiz kerak. payg'ambarlarga va sahobalarga. demak, aytilingan hikmatlardan bu muhosaba. insonni alloh

xotin rizqini halol mehnat bilan topishlikka duo qiladigan soatlar bo'lishlik kerak. parvardigor, menga beron rizqingni halol yo'l bilan bergin. chunki siz keladigan rizq halol yo'l bilan ham kelishi mumkin, xoron yo'l bilan ham kelishi mumkin. inson buni o'zi kasb qiladi. lekin o'sish keladi. yana ana shu sahifalardan inson faqat uchta o'rinda o'zini jonini qiynab, jonini kaytishi mumkin. boshqa joyda mumkin emas jonini qiynashi deydi.

o'zingga ham rahming kelsin deb qo'yamiz ku. birinchisi, oxirat uchun tayyorgarlik ko'rishlikda inson o'zini qiynashligi mumkin. balki kerak. ikkinchisi, rizq kasb qilish uchun, bola chaqa boqishlik uchun mehnat qilganda, jonini qiynashligi mumkin. va haloldan lazzatlanishlik yo'lida o'zini jonini ishlatish mumkin. bitta kishini ustida uchta haq bo'ladi. ustoz mavluniyning kitobida keladi.

bir insonni ustida allohni haqqi bor, odamlarni haqqi bor, o'zini jonini haqqi bor. qiyomatda mana shu uchta haq so'raladi. allohni haqqi, unga ish keltirmasdan ibodat qilishlik. odamlarni haqqi, sizni qo'lingizdan kelgan paytda ularga yordam berishlik, yordamingizni ayamaslik, maslahatingizni ayamaslik, bo'lsa qo'lingizdagini ayamasi yoki mehnatingizni ayamaslik. uchinchisi, o'zingizni joningizni haqqingiz. charchaganda dam altirish, kasal bo'lganda davolash va hokazo. e hali o'zimizni jonimizni qiynaganimizga ham javob beraman.

mizmi? albatta javob beramiz. chunki alloh taolo bu narsani omonat qilib bergan. ana shu sahifalardan, oqil odam o'zini zamonasidan boxabar bo'lib turishligi kerak. harakatchan bo'lishi kerak. tilini saqlovchi bo'lishi lozim. agar oqil gapirganda, so'zi bilan amalga solishtirilishiga kerak. shunda xijolat bo'lib qolmasligi kerak. yuqorida aytilinganlar ibrohim alayhissalomni sahifalardan edi.

qisqa qaytarib qo'yamiz. birinchisi nima dedik? munojot dedik. shuni qilib ko'raylik. yolg'iz qolganda alloh bilan ovozimizni chiqarib gaplashaylik da. agar shuni tushunib qolsak mazzasini, to'xtata olmay qolamiz o'zimizni. imen yig'i keladiki o'zimizga. chunki hech kim yo'q yoningizda. keyingisi, allohni maxluqotlari haqida fikr yuzlaydigan vaqt bo'lishlik kerak. keyingisi, inson o'zini o'zi hisob kitob qilishlik kerak. inson haloldan allohni hisob berishligini so'raydigan soatlari bo'lishi kerak. aqlli odam

faqat uchta o'rinda o'zini qiynashi mumkin. oxirati uchun, kasb qilish uchun, haloldan lazzatlanishlik uchun.

ibrohim aleyhis salomni sahifalaridagi narsalar shular edi.

hojar va soroni ibrohim aleyhis salomdan burun vafot etishdi. mana aytib, ibrohim aleyhis salom qissasiga nihoyasi emiz, inshaalloh. bir necha soatlab bu qissalarda o'qigan bo'ldik.

ibrohim alayhissalomning millatida bizni dunyoga keltiribdi. mana shu millatda turganimizni alloh jonimiz olsin. biz kimni millatida ekanligimizni bilib qo'yaverdik. kim bo'lgan u kishi? birinchi bo'lib xojonona vafot etadi va makkada dafn qilinadi. undan keyin yuz yigirma yetti yoshida sohorona vafot qiladi. ibrohim alayhissalom ularni haqida qattiq qayg'uradi vafot qilgan ekan va ularni ko'p yaxshi so'zlari bilan eslaydi. mana endi ibrohim alayhissalom

ga berilgan fazilatlar haqida gaplashamiz. kim edi? alloh taoloni huzurida qanday maktabaga, qanday bir mavqega ega edi. allohning huzurida yagona o'lchov bor. inna kroma koma indallohi. biz onadan tug'ilganda bir xil tug'ilganmiz. borimiz ham, yo'qimiz ham qo'limizda. qabrga ko'mil ekanda ham bir xil ko'milamiz. demak, unga orasida, tug'ilish bilan o'lishni orasidagi bo'lgan bari o'lchov, biz o'zimizga o'zimiz qo'yib olgan o'lchovlar. tug'ilayotganda yalang'och kelganmiz, ketayotganda yalang'och kel.

etamiz, qiyomatni yalang'ochtirilamiz. inna ko'makuman indallohiyat hokim. u yoqqa borganda, allohni huzuriga borganda, sizlarni meni oldimda hurmati balatinglar, mendan ko'proq qo'rqib yashaganinglar dedilar. ana akalar. endi ibrohim alayhissalomda qadri qanaqa bo'lgan? ittoq battohada alloh ibrohimaholilar. niso surasida alloh aytadi, alloh ibrohimni do'st qilib tanladi. faqat ibrohim alayhissalomni do'st qilib tanladi. hadislarda keladi. qiyomatda

eng avval birinchi kiyim kiyadigan, birinchi avlodlar yopilib, kiyim kiyadigan kishi bu ibrohim alayhissalom. u kishini fazilatlaridan vafo qildi. va ibrohimallaviy vaffa. najm surasida alloh muhammad qiladi. u vafo qilgan ibrohimada. allohni qanaqa buyrug'i kelmasin, qanchalik og'ir bo'lmasin, ibrohim alayhissalom nima qilmadi? ikkilanmadi. o'zingni qurbon qildi o'zi, o'zini qurbon qildi. bir dona bolangni makkaga tashlab ketdi o'zi, uni qildi. undan ham katta.

bala ul mubin dedi. ochiq bo'lgan balo, o'g'lingni so'y dedi, unga ham xo'p dedi. shuning uchun olatyapti. vafo qilgan, gapiga javob beradigan ibrohim deydi. ibrohim alayhissalomning fazilatlaridan, albatta ibrohim alayhissalom ulula azimina rusul, ana shu buyuk payg'ambarlardan bittasi hisoblanadi. rasulullohdan keyingi o'rinda turadigan eng ulug' payg'ambar bu ibrohim alayhissalom. u kishi abul anbiya fazilatlaridan.

payg'ambarlarning otasi. mana qur'onda zikr qilingan payg'ambarlar. odam, idris, nuq, shiz, soliq, xud. shu payg'ambarlardan keyin ibrohim alayhissalom kelgan va ibrohim alayhissalomdan burungilardan keyingilar, ibrohim alayhissalom, hammasi ibrohim alayhissalonga farzand bo'ladi. aytdi yu, meni zurriyotimdan berasanmi payg'ambarli zodi? zolimlarga bu narsa yetmaydi ahd dedi. demak, ibrohim alayhissalom

dan keyin kelgan hamma payg'ambar ibrohim alayhissalomni farzandi bo'ladi. bu sharaf ham faqat ibrohim alayhissalomga berilgan. ibrohim alayhissalom fazilatlaridan yolg'iz o'zi ummat bo'lgan. inna ibrohim akana ummatam xonatan lillahi anifa valam yakun minan mushulikin. ibrohim yolg'iz o'zi ummat bo'lgan. hech qachon mushulardan bo'lgan emas. parvardigorini ne'matiga shukur qiluvchi bo'lgan. parvardigor uni hidoyat qildi.

to'g'ri yo'liga boshladi. unga dunyoda hasanotlarni berdik va oxiratda albatta u solih bandalardan bo'ladi. ibrohim alayhissalom yuz yetmish besh yoshida vafot etdi. mana ibrohim alayhissalomning o'g'illari ismoil va isxoq, hozirgi kunda xevron deb nomlanadi u shahar. musulmonlarni tilida ana shu ibrohim alayhissalomga nisbatlab al xalil deb nomlanadi bu joyda. xalil ya'ni ibrohim alayhissalomning do'sti.

allohni do'sti edi. ana shu suhbatiga ishora qilib, alal halil deb nomlashadi ana shu shaharda. lekin hozirgi tilda xivron deyiladi. ibrohim alayhissalomda ko'milgan joyi.

va vahabna ala huis xaqova yaqub va vajal nafiy zurriyatixin nubovotav va'l kitob. biz ibrohiga isoqni yaqubni berdik va ularning zurriyotidan payg'ambarlikni va kitobni berdik. man aytdi ibrohim alayhissalom, hamma payg'ambarlarni otasi.

to'g'ri. nasib qilsa, ibrohim alayhissalomni davrida sodir bo'lgan va yer yuzida fisq fujurni cho'qqisiga chiqqan va alal oqibat, yerni tagiga shunday ko'milib vayron bo'lib ketgan qavm, sadum qavmi haqida va ularga yuborilgan lut alayhissalom haqida suhbatlashgan bo'lamiz, inshaalloh. assalomu alaykum va rahmatullohi ta'la va barakatuh.