2) AMR IBN LUHAY

siyrat ilmini o'rganishlikni fazilatlarini o'rtoqlashgan bo'ldik. siyratni o'rgatmasdan turib, qur'on karamni juda ko'p ma'nolarni tushunishligimiz muhol bo'ladi, qiyin bo'ladi. zero qur'on o'z ichiga avvalga o'tgan ummatlarni tarixini oladi. payg'ambarlar qissalari, hukmlar hamda payg'ambarimiz soviy istalarning hayotli bo'lib o'tgan voqealarni hukmi keladi. binobarin

payg'ambarimizni hayotini yaxshi o'rganar ekanmiz, qur'onning juda katta qismini ta'lim olgan bo'lamiz.

siz maqsadga muvofiq ko'rinadi. chunki payg'ambarimiz muhammad sallalloh alayhi vasallam olib kelgan shariat, islom, bu nur arablarni qaysi darajada yuksaltirganligini ko'rdik. lekin bularni ana shu nur kelgunga qadar ahvoli qanday ekanligini ko'rishimiz kerak bo'ladi. shunda islom ularni hayotini qanchalik yuksaltirganligini, zulmatdan nurga olib chiqqanligini fahmlashligimiz oson bo'ladi. hissamizni payg'ambarimiz vasalloh alayhi vasallamning hayotini hissasini

alloh taolo ibrohim hallilullohga o'zini ayoli hojar va ismoilni hech qanday o'simlik o'smaydigan, hech qanday bir odam yashamaydigan bakka vodiysiga, tashlab kelishlikka buyurganligi bilan boshlaymiz.

alloh subhanahu va taolo payg'ambarlarning ichida ibrohim hallilullohni va ibrohim alladiy vaf'a deb maqtadi. u vafo qilgan ibrohim edi. o'zini o'tga uloqtirishganida alloh taoloning amridan chiqmadi.

vafo qildi. bir dona bo'lgan farzandi sakson besh ga kirganda ko'rgan, bir dona yana farzandi ismoilni vodiyga, hech kim yashamaydigan bakka vodiysiga tashlab kelishi kelib yurganda vafo qilgan edi. mana shu bir dona ko'rgan o'g'lini o'zini qo'li bilan so'yilishlikka buyurilgan edi vafo qilgani. mana shu vafo qilgan ibrohim alayhissalomga alloh taolo yana bir imtihon qildi. mana aytdik, sakson besh ga kirganda ko'rgan bir dona bolasi,

ismoilni onasi hojar bilan bakka vodiysiga tashlashlikka buyuruldi. ibrohim alayhissalom shu paytda falastinda yashar edi. falastindan ayoli hojarni va o'g'li ismoilni yetaklab, bakka vodiysiga olib keldi da, ularni qoldirib orqasiga qarab qaytib qoldi. mashhur qissa, payg'ambalar qissasida bir mufassal yoritilgan bo'ldi, inshaalloh. orqasiga qarab ketayotganini ko'rib, hojar, ey ibrohim, bizni tashlab ketasizmi bu yerga dedi.

va alayhissalom indamadi. ikkinchi marta so'radi. yana indamadi. shunda hojar ona, yo alloh buni sizga buyuruvdimi? dedi. ibrohim hadir javob berganidan keyin, hojar ona alloh taoloning va'dasiga ishongan haqiqiy muomala sifatida, unda alloh bizni zoyi qilmaydilar dedi, orqaga qaytdi. ya'ni erkaklarga ham ibrat bo'ladigan, dars bo'ladigan so'zni aytdiki, rizq allohdan, yaxshilik, yomonlik allohdan degan e'tiqodi,

juda kamligini ko'raylikki, hech kim yashamaydigan, sahroni o'rtasi bo'lgan joyga emizli bolasi bilan qolishiga rozi bo'ldi.

ibrohim ketdi, hojar bilan ismoil bakkada qolishdi. ya'ni bu vodiy bakka deb nomlanar edi. qur'onda ham bakka deb keladi. makka ham deb nomlanadi.

qancha vaqt o'tgandan keyin suv tugadi. ismoil yig'lashni boshladi. hojiroqni suv ustab, mana hammamizga mashhur, safo bilan ma'ru o'rtasida yetti marta say qilib yugurdi. alloh taolo bu mo'mina ayolga mukofot tariqasida zam zam suvini chiqarib berdi. shunday qilib, makka vodiysida yoki bakka vodiysida suv paydo bo'ldi. arablarning tarixi nihoyatda bir

uzoq tara. lekin mana shu bir qisqaroq gapirishga harakat qilamiz. arablarning asl vatani yaman bo'lgan. asli arablarning vatani yaman hisoblanadi. ana shu yamandagi ma'rif saddini buzilishligi bilan suv manbasi yo'q bo'lib qoldi ulardan. shunda arab qabilalari jazira bo'ylab, suv qidirib, yashashniki bir munosib bo'lgan joyni istab tarqalishdi. ulardan

mana bir qancha oyatlarni o'qiydigan bo'lsak, ibrohim alayhissalom o'g'li va ayolini bakka vodiysiga tashlab ketar ekan, duo qildi. astaydu billah, robbana inni askan to'min g'uriyati bi vading g'oyriti zara in ayni baytikal muharram, robbana li to'qiy mussoh, li quyi mussohlar. parvardigoro, albatta men zurriyotimdan bir bo'lagini o'g'lim ismoil va uning onasi hojarni seni hurmatli bayting huzuridagi ekin o'smaydigan bir vodiyga joylashtirdim.

mana aytdik, makkada hech narsa yo'q edi. nima uchun ibrohim alayhissalom seni muqaddas uyingni oldida, baytingni oldida deydi. chunki mana shu makka vodiysiga odam alayhissalom tomonidan qurilgan birinchi baytning asoslari bor edi. chunki alloh topib aytadi, oliy ulug' surasida, inna avvala bayting ruziyalin nas, lalladibi bakkata mubarakan va xudan li'la alamin. albatta odamlar ibodat qilishlari uchun qurilgan.

qurilgan birinchi uy, makkadagi muborak va butun olamlar uchun hidoyat malaka bo'lgan ka'bada. shundan kelib chiqadiki, yer yuzida alloh uchun ibodat qilinishlikka qurilgan birinchi uy ana shu ka'batulloh. ana shu asosini oldiga qoldirib ketdi. boshqa oyatda, ja'lullohu ka'batil baytal haromah qiyamali emas. alloh subhanahu va taolo ka'bani, baytullohni odamlar uchun to'g'rilik asosi qilib qo'yishdi.

dedi. demak, kavba bo'lgan. keyinchalik vaqt o'tishligi bilan to'fon tufayli bu buzilib ketgan. ibrohim alayhissalom o'g'li ismoilni makkaga tashlab ketar ekan, ziyorat qilib turdi. ana shu balog'at yashayotganidan keyin uni so'yishlikka buyurildi. bu imtihon o'tgandan keyin alloh taolo ibrohim alayhissalomga va ismoil alayhissalomlarga kavbani qurishlikni buyurdi.

biroz orqaga qaytadigan bo'lsak, mana aytdik, yamanda suv to'g'oni saddimahariy yorilib ketdi dedik. arablarni suv ichadigan manbasi yo'q bo'lib qoldi. arab qabilalari, arab jazirasi bo'ylab tarqalishdi. saqif qabilasi toifga borib joylashdi, g'assonlar shom atrofiga va mana shu shomda yamanda yashagan qabilalardan bo'lgan jurxum qabilasi, ular ham jazira bo'ylab suv

ustab yurishgan edi. makkaga yaqin joyga yetganida, ana shu hozirgi kunga turgan ka'bani ustida qushlarni uchraganligini ko'rishdi da, bu suv borligini alomati deb ana shu joy qarab yurib kelishdi. kelishganida hojar ona ana shu zamzamni oldida o'tirar edi. arablar karam, axloq egasi bo'lgan edi. kelib tajovuz bilan, zo'ravonlik bilan tortib olmadi, balki shu suvdan ichishligi izlom.

so'radi. ibrohim alayhissalom, ayolini qoldirib ketayotganimda parvardigorga duo qilgan ediki, parvardigor, faj'al afidatan minannasi tahlil ilayhim. odamlarni qalblarini, bu meni zurriyotimga yumshoq qilgin, muloyim qilgin degan edi. bo'lmasam bitta bir zaifa ayol emiz yil balo bilan o'tirsa, butun boshli qabila kelib shart zulm qilib tortib olishi mumkin edi. lekin ibrohim halilullohning duosi ijobat bo'ldi. hozir ana ularga haqqini to'laysizlar.

ichasizlar, ichasizlar dedi. shunday qilib makkada yamandan chiqib kelgan jurxum arab qabilasi o'tiroqlashdi, shu yerda yashadi. ismoil alayhissalom arab bo'lgan emas. ibrohim alayhissalom ham arab bo'lgan emas, kan oniy bo'lgan ular. ismoil alayhissalom ulug'i edi, jurxum qabilasi bilan yashadi, hamda jurxum qabilasidan uylanib, arablashdi. ismoil alayhissalomgacha bo'lgan arablar arab ariya

aliba deyiladi. ya'ni boshqa xalqlar bilan aralashmagan arablar deyiladi. ismoil aleyhisselomdan keyingi arablar arab musta aliba deyiladi, ya'ni boshqa xalqlar bilan aralashgan arablar deyiladi. ibrohim aleyhisselomga ka'ba qurilishiga alloh tomonidan buyurilganidan keyin, o'g'li ismoil bilan ka'bani asosini kavlab chiqarishdi. yana shu qumlarning ostida odam aleyhisselom qo'ygan ka'bani fundamenti asosi bor edi. shuni ustiga qurar ekan, uyni bir burchagi

boshqa burchaklardan ajralib turishligini xohlab, ibrohim alayhissalom o'g'li ismoilga bir boshqacharoq bir tosh topib keling deb buyurdi.

ismoil aylandi atrofda, lekin bir chiroyli bir ko'zga ko'rinadigan, ajralib tura oladigan tosh topolmasdan kelganida, ibrohim alayhissalom oppoq bir toshni qo'yib, binoni urib davom etgizgan ekan bo'ladi. ya'ni bu atrofda bunaqa oq tosh bo'lmaydi. e ota, bu toshni sizga kim olib keldi deb so'raganida, gibril uni jannatdan olib chiqib berdi dedi. biz bilgan hajarul asfalt o'zi aslida jannatdan chiqqan oq tosh bo'lgan. nabisul salom aytganlaridek, odamlarni

gunohkor qo'llari, gunohkor odamlarni qo'llari tegurganligidan qorayib ketdi deydi.

hozirgi kunda siz bilan biz ko'rib suratida yoki o'zini borib ko'rganimizda hammasi hajar va asfalt emas.

agar diqqat qilib e'tibor berib qaraydigan bo'lsak, ichida to'rtta yoki bir beshta mayda mayda bo'laklari qolgan.

inshaalloh mana shu darslar davomida o'qiymiz. qoromita degan bir firqalar chiqib, ka'batullodan hajar va asfaltni sug'urib olib ketishgan.

yoki beshta mayda mayda bo'laklari bor uni. ibrohim alayhissalom ka'bani qurib bo'ldi. alloh tomonidan buyruq bo'ldi. odamlarni haj qilishlikka chaqiring dedi. ibrohim alayhissalom parvodgor, men bitta odam bo'lsam, qanaqa qilib ovozimni insonlarga yetkazaman deganida alloh taolo innama alaykal adan va alaynal balaq. sizdan chaqirib qo'yishlik, ozon aytib qo'yishlik xolos. yetkazishlik bizdan dedi. necha ming yil burun alloh hali

ikki ming yil bo'lganiga. ibrohim alayhissalom chaqirgan ozon bu nido musulmonlarni qalblarida qiyomatgacha jaranglab turadi. hajga borishlik hammani qalbida mana shu zavqi, ishtiyoqi, shavq turadi. bormaganlar bir borsam desa, borganlar o'n borsam deydi. nima endi bu? u yerda borib ko'radigan oshishicha hech narsa yo'q. ekinzori, bog'ida hech narsa, sahro. alloh taolo mana shu ibrohimni ozonini musulmonlarda

qalbiga joylashtirib qo'ydi. ka'bani muhabbati bor siz bilan bizni qalbimizda. shunday qilib arablar, arab jazirasidagilar haj qilishlikni boshladi. hajni tarixi shunday boshlandi. baytullohni ulug'lash, uni ta'zim qilishlik tarixi shunday boshlandi. mana aytdik, ismoil a.s. bilan birga makkada jurxum qabilasi yashadi. bir qancha vaqt yashaganlaridan keyin arab

xavilalardan bo'lgan huzoat jurxun bilan makka mukarramani urishib talashdi hamda yeng ishlikka yaqin bo'ldi. jurxun huzoat bilan urushyapti. jurxun mag'lub bo'lib qolishligini sezganidan keyin, ka'batullarni oldidagi zamzamni ko'mir tashlashligini qasd qilishdi. chunki makkada yashashlikni asosiy sababi zamzam qudug'i, zamzam suvi edi. agar suv bo'lmasa, bu yerda yashashlik nihoyatda qiyin bo'ladi.

zamzamni ko'mishdi, jurxun makkani tashlab chiqib ketdi. ba'zilari qolgan bo'ldi. xo'zoa qabilasi makkaga hukmronlik qila boshladi. xo'zoa makkada uch yuz yoki besh yuz yil hukmronlik qildi. mana shu besh yuz yil vaqtni ichida zamzamni kavlab topisha olmadi. mana shu besh yuz yil suvni tashqaridan tashrif etishdi. keyin hojilarni suv bilan sug'orishlik, makkada yashayotgan kishilarni mas'uliyati bo'lsa, demak bular

makkadan tashqaridan tosh ichilardi. bu nihoyatda bir mashaqqatli ish edi. to abdulmuttolib, payg'ambarimizni bobosi, zamzamni kavlanmagunicha, besh yuz lik yaqin muddat zamzam ochilmasdan turdi. ana shu davrda g'uzoq qabilasining ichida amriddin luxay ismli bir kishi bor edi. amriddin luxay o'zini qavmini yakka sa'yi deydi. eng boyi, eng saxiy, eng hurmatli kishi.

edi. uni gapi ikki qilinmas edi. juvqinni haydab chiqarib, makkaga kelib o'tira olishgan, xo'zaro qabilasini saidi amridnuluhay. shonga amridnuluhay tijorat qilib chiqar ekan, hojilarni bitta o'zida sug'orar edi. boyligi bilan ularni ta'minlardi hojilarni. shonga chiqib borar ekan, amalik degan bir qabilani butlarga sig'inayotganligini ko'rdi da, nima bu deb so'radi. ular aytishdi, bular salomlar. biz ularga ibodat qilamiz. ular bizga

hayvonlarimizni semitirib beradi, och qolsak non beradi, yomg'ir kerak bo'lsa so'raymiz, yomg'ir beradi. xullas, yuqori ribuna ilo vohi zulfa, bizni allohga bir qadar yaqin qiladi, deb shirkni ular aytishdi. amiriddin luhay bizga ham yomg'ir kerak bo'ladi, ko'p qiynalamiz. bizga ham bitta o'sha butilardan bersanglar, biz ham olib borib sig'inardik dedi. arab jazirasiga shirkni birinchi bo'lib kirgan kishi amiriddin luhay bo'ladi.

unga xubal degan butni sanamni berishdi. makkaga olib keldi. makka ahlini unga ibodat qilishlikka buyurildi. shunday qilib, makkada va arab jazirasida shirkni boshlagan kishi amr ibn luxay bo'ldi. imom muslim ulug'iyat qilgan sahih hadisda nabiy yusuf salom aytadilar, amr ibn luxayni deydi. arablarning dinlarini birinchi bo'lib o'zgartirgan amr ibn luxayni jahannamda ichaklarini sudrab yurganini ko'rdim deydi.

chunki bu arablarni ichida shu paytgacha yo'q bo'lgan gunohini, shirkni olib keldi. arablar talqidda edi. ibrohim alayhissalomni dinida edi. allohni bir deb bilishar edi. lekin amri ibn luxay shirkni birinchi bo'lib boshlab bergan kishi bo'ldi. ya'ni, nima xulosa olamizki, undan keyingi kelgan qanaqa mushrik bo'lsa, albatta amri ibn luxayga shu mushriklarni qilgan gunohidan bir ulush borib turadi. nabiyat sallallohu alayhi vassalamda shunday mazmun, daftarlar bor.

bir kishi yomon sunnatni paydo qilsa, odamlar unga elchib amal qilsa, shu gunoh qilganlarni gunohidan unga ulushib yuborib turadi deydi. hayotimizni qarasak, nado o'ynashni o'rgatgandirmiz birinchi marta jo'ramizga. ziyofatga aroq qo'yishni boshlab bergandirmiz birinchi. yoki qandaydir bir masiyatni qilgan bo'lsak, bilaylikki, shundan keyin shu ishni kim davom etkizsa, shu odamga albatta ulush bor. aksincha, savobli ishni taqib qilayotgan bo'lsak, masjidga yuribdi bitta jo'ra.

biz aytadigan bo'lsak, biror bir gunohdagi bid'at xurofotlarga tiqilib yotibdi ku hayotimiz. kel shu bid'atni biz qilmaylik mana shu to'yimizda, mana shu ziyofatimizda, qisqartiraylik desak, isrofni bid'atda yo'q qilsak, bizga ergashib boshqalar amal qilsa, unga ham ajr bor. endi qaraylik, biz qaysi tomonga tortyapmiz? bir toifa odamlar bo'ladi yaxshilikka tortuvchilar, bir toifa odamlar bo'ladi mansiyatga tortib, qolganlari poda bo'ladi.

o'zini e'tiqodi, iymoni, hayotda tutgan yo'li yo'q bo'lgandan keyin poda bo'ladi ular. qaysi tomon kuchlilik qilsa, odamlarga nimani targ'ib qilayotganimizga bir qator qarab qo'yaylik.

talbiya ham o'zgardi. hajga kelgan hojilar, labbaykallohu malabbayk, labbaykala sharika lakalabbayk, inna alhamda va ne'mata la kaval mulk, la sharika lak. mana shu talxid talbiyasi. allohni bitta deyishlikka chaqiradigan talbiya. hatto endi ularni talbiyani ham o'zgartirishdi da. illa sharikani huvalak, tamliku huvvama barak. orqasidan mana shu ikkita jumlani qo'shishdi, shirkka aylantirib qo'yishdi. amriddin luxay,

bu bilan ham cheklanmadi da, hayvonlarni ham ba'zilarini muqaddasida belgilab berdi.

muncha muncha tuqqani yeb bo'lmaydi, muncha muncha yashagani minib bo'lmaydi, xullas, shariat qo'yib berdi.

nadi. makkadagi eng katta sig'iniladigan but bu qubalada. qurash makka ahli, makka ahli mana shu qubalga sig'inar edi. payg'ambar so'zida makka fathida butlarni bitta ma bitta sindirar ekan, oxirgi qilib qubalni qoldirib qo'ygan edi. uni ham oxirida payg'ambar so'zida parchalab sindirdi. chunki arablar qaysi darajada jaholatda ekanligini ko'rib turib, keyin islomulloga nima olib kelganligini ko'rsak, shunda payg'ambarimizni

holatini buyukligini qadriga yetamiz. shuning uchun ularni kimligini ko'rib qo'yaylik avval. birdaniga tug'ilishidan boshlasak, tushunishimiz qiyin bo'ladi. alloh qur'onida nuh alayhissalom qavmahda haqida xabar berib aytadi. va qolu la tazarunna alihatakum, va la tazarunna voddan va la suvo anvala, ya g'ufa vala, ya uqava nasro. va o'zlariga ergashgan tuban pastkash kimsalarga sizlar hargiz o'z xudolaringizni tarqalmanglar. va na ham, suvo, ana ham,

ham, yag'usni ham, yauqni ham, nasrni ham hargiz tarqilmayladi. mana shu ismimizga qilingan beshta odamni, ismiga qo'yilgan butlar ham makkada boradi. jazirada boradi. butga banu kalp sig'anar edi. suva adagan olihasiga banu huzayev, yag'us degan butiga toy ahli va jarash ahli ibodat qilardi. yauqqa hammazon, nasrga ahliyaman. mana shunday shirkni tarqashiga amiriddin luxayn sabab bo'ldi.

bu butlarni ichida eng ajablanarlisi isob va noila degan butlar edi. isob va noila. bu tarixi shundaki, ikkalasi ham yomonlik bo'ladi, arab bo'ladi. bir birini sevishadi. isob noilani qo'lini so'rab otasiga sovchi qo'yganda, otasi rad javobini beradi. shunda isob bilan noila keyingi haj mavsumida uchrashamiz deyishdi. hajni uchrashdi da,

ka'bani oldida, odamlar beparvo bo'lib turgan paytda zino qilishdi. sevishganlar. alloh taolo bu ikkisiga ka'bani hurmatini bir ko'rsatib qo'ydi odamlarga ibrat qilib. ikkalasini toshga aylantirib qo'ydi. isof bilan noila mana shu qilgan gunohi uchun alloh tomonidan toshga aylantirdi. hamda makka ahli mana shu ikkala haykalni bittasini safoga, isofni safoga noilani narvaga qo'yib turibdi.

deb odamlarga ibrat bo'lsin. ibrat bo'lsin. allohni yo'noldi gunoh qilishlik, shunday bir jazolanishligidan ibrat olsin deb alloh taolo shunday qildi. ular qo'yib qo'yishdi. bir qancha vaqt o'tdi, odamlarni esdan tez chiqib qoldi. inson degan so'z unutuvchi degani o'zi. amr nuluhay, ka'bani olib kelib qo'yinglar, bularga ham sig'ininglar dedi. unga ham sig'inishni boshlashdi. arablarni qaysi holatda ekanligini bilishimiz uchun

umarimni xattob roziyallohu anhun hayotiga bir murojaat qilamiz. umarimni xattob roziyallohu anhun xalifa bo'lib turar ekan, majlislarda o'tirib, odamlar bilan o'tirganida besabab to'satdan shart yig'lab yuborar ekan. ba'zida o'tirib besabab shart kulib yuborar ekan. e amiral mo'mini, nimaga u to'satdan yig'lab, to'satdan kulib yuborasiz besabab deganida u kishi aytadiki,

johiliyat davrida qiz farzandlarni yomon ko'rardik. eshitib turaylik, arablar qaysi darajada bo'lgan? pastligi, tubanligi, razilligi, savodsizligi qaysi darajada bo'lgan? qiz farzandlarni yomon ko'rardik. ya'ni qiz farzand jang maydonini qilish ko'tara olmaydi, qabilasini, kuchini, quv o'tini ziyoda qila olmaydi, birovni xizmatini qiladi, nomus deb biladi qiz farzand ular. shuni asoratlariga o'xshagan narsa hozir ham yo'q emas oralarimizda. qiz farzand o'lsa,

g'am qilib siqiladiganlar.

mana shunday holatda qizimni ko'mib kelganman dedi.

islom sidramizni shunday tarbiyaladiki, bu sig'dira olmaymiz aqlimizga bu narsani.

bir timsol haykalni yasadim da, ibodat qilib oldim deydi. ibodat qilib bo'ladimi, qonim ochib ketdi deydi. yeganim boshqa narsam yo'q, hali ilohimni yeb qo'ydim deydi. buni o'ylab deydi. shunchalik johilligimiz o'ylab kulgim keladi deydi. bu kim aytyapti bu gapdan? umariddin xattob roziyalloh ham aytyapti. islom mana shunday bir johil qavmni, orqada qolgan, zulmatda qolgan qavmni nurga olib chiqdi. zalolot ham hidoyatga, tubanlikdan yuksalikka olib chiqdi.

chiqdi. biz arablarni payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam kelgungacha bo'lgan tarixini bir ko'rib chiqmasdan turib, payg'ambarimiz qanchalik ularni bir yuz ellik ga olib chiqqanligini tushunib yetishimiz qiyin bo'ladi. arab jazirasiga yahudiylar qanday kirib keldi? nasroniylik qanday kirib keldi? forslar qanday qilib arab jazirasiga hukmron bo'lishdi? mana bilamiz, payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam payg'ambar bo'lib yuborganlarida yamanni forslar boshqararadi. yomon hukmi forslarning qo'lida edi.

qanday qilib forslar yamanga kirib keldi? deyarli hamma muorizmlar, tabariy, ibn asir, ibn kasib va boshqalar keltirgan yamandagi arab podshohlaridan biri robiy ibn nasr tush ko'rdi. juda bir uzoq hissa, lekin xulosasi shuki, tushini chohini va munajjimlariga aytib berganda, yaqin fursatni ichida habashlar, ya'ni negerlar, habashlar yamandan egallashadi, degan xabarni berishdi. va ko'rdingki, shirk johiliyat rivojlangandan keyin, chohinlar bilan

luna jimlarida ish yurishib qoladi. baxshilarda ish yurishib qoladi yu. eshitib qolasan, bizni mahallamizda bitta baxshi bor, eshikni tagida falonchi, falonchi, falonchilar o'tiradi deydi. falon polon odamlar o'tiradi deydi. nimaga o'tiradi desa, dindan bexalarda. u baxshini nimaligi, uni qo'lidan hech narsa kelmasligini tushunadigan, ularda bir ilm ma'rifati yo'qda. agar birovda ishini yig'ib yuborishlik baxshini qo'lida bo'lsa, birinchi bo'lib o'zini ishini yig'ib yubirmaydimi shu odam? nima qiladi birovda bergan

rivoj topsa, dindan uzoq bo'linsa, odamlar shunday holatga tushib ketadi.

u o'zini oilasi, farzandlarini forslarga bir tobe bo'lib qolishidan qo'rqdi da, yamanga, yamandan iroqqa qarab ko'rishdi. iroqqa bordi, xiro degan joyni egallab shu yerda yashadi.

robinni nasib, vafot qilgandan keyin, uni farzandlarini qo'liga hukumatda. yamanliklarda tubba deb podshohlar hamlar shahrida. mana bilamiz, forslarning podshohi kesroq deyilardi.

unda podshohlari, qaysar deyilardi. habashlarni podshohi, nadjoshi deyilardi. yamalilarni podshohi, tubba deyilardi. ana shu robiya ibn nasrning o'g'illaridan tabban asad ismli kishini qo'liga o'tdi hukm. bir necha vaqt o'tgandan keyin. uni hurmati nihoyatda bir baland bo'ldi, mol dunyosi ko'p edi, boy, saxiy kishi edi. kunlarda birida mana shu tabban asad shomga tijorat qilishlik, sayohat qilishlik

asadida yo'lga chiqadi. yasiribga yetganida, hozirgi kundagi madina. yasiribga yetganida, o'g'illardan bittasini qoldiradida, shu yerda tijorat qilib tur deydi, o'zi shomga ketadi. tabban asadni o'g'li yasirliklar bilan kelisha olmay qolib urishib, yasirliklar uni o'g'lini o'ldirib qo'yadi. tabban asad qaytib keladi, yasirib ahli bilan urishadi. yasirib ahlini axloqidan dahshatga tushadi. ya'ni, yasiribliklar, madinaliklar,

e madina deb nomlangan. kunduzi tabban asad bilan urishib turib, kechki payt unga ovqat, sovg'a salom, kiyim kechaklar jo'natishardi. bu saxiylikni, karamni cho'qqisi edi. ya'ni dushmaniga shunday yaxshilik qilishardi. lekin o'g'lini o'chini olaman degan qattiqligida turib oldi. yasritda asli shomda bo'lgan, lekin madinaga kelib yashayotgan yahudiylar ham bor edi. ana shu yahudiylardan ikki kishi tabban asadni oldiga chiqib keldi da, nima uchun urushayapsan, nimani xohlaysan deyishdi.

tabbani asad, yashiribni vayron qilaman dedi. ular aytdi, sen vayron qilolmaysan buni dedi. unda alloh seni halok qiladi dedi. nimaga unaqa deyapsizlar dedi? chunki bizni kitoblarimizda yashirib oxirgi payg'ambarni hijrab qilib keladigan joyi haqida ma'lumotlar bor dedi. ya'ni ularni kitoblarida, taoratda, injildi payg'ambar so'z salom haqida aniq, aniq, aniq ma'lumotlar bor edi. hattoki ba'zi oyatlarda keladi, ular sizni dedi muhammaduniy rasululloh.

eventini o'g'il farzandlarini tanigandan ko'ra yaxshiroq tanlaydi ular deydi. lekin bilib turib o'ljalik qilgan, bilib turib kafillik qilgan. tabban asad, taorat nima, taqiq nima so'raganda ular unga tushuntirib berishdi. tabban asad yahudiy diniga o'tdi. o'zini qavmini kelib yahudiylikka chaqiruvdi, qavm qabul qilmadi. assalomu alaykum, assalomu alaykum, rahmatullohi barakatuh.