10) VAHIYNING BOSHLANISHI

darsimizni boshlaymiz. payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam qirq yoshga yetganida, u zot sallallohu alayhi vasallam yolg'izlikni xohlaydigan bo'lib qoldilar. vahiy kelishigidan avval bir necha yildan boshlab, bir necha yil avval payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam ramazon oyida xiro g'origa, mana jabbalu nurda joylashgan xiro g'origa chiqib ketishligini odat qilib oldilar. o'n kunmidi, o'n besh kun har xil o'tiradilar, lekin vahiyni

vahil tushgan yilda payg'ambar assalom bir oy to'liq ramazonni xiyro g'orida o'tkazdilar. xiyro g'ori mana nur tog'ida, baland joyda joylashgan, katta bo'lmagan, bir yoki ikkita odam sig'adigan kichkinagina bir g'or edi. bu g'orga kirgan kishi ka'batullohni ko'rib turishiga mumkin edi. payg'ambarimiz u joyda o'tirib, yolg'iz qolib, ibodat qilardilar. payg'ambarimiz assalom payg'ambar bo'lishiga yaqin qolgan kunlar

larda ko'chada yurib yoki tog'da yurib borar ekanlar, assalomu alaykum ya rasululloh degan ovozni eshitardilar. to'xtab, atrofiga qarasak hech kimni ko'rmasdilar. keyinchalik, vahiy nozik bo'lganidan keyin payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam jibril alayhi salomdan, e jibril, men mana shu vahiy kelishigidan oldin shunday assalomu alaykum ya rasululloh deyotgan ovozni eshitardim. kimning ovozi edi deb so'raganlar. shunda jibril aytadi, bu toshlar va daraxtlar sizga

salom beradi yu rasululloh deydi. payg'ambarlikni yana alomatlaridan rasulullohga vahiy kelishlikdan olti oydan boshlab, olti oy avval, kechqurun ko'rgan tushlari o'ngida ayni ko'rgandek sodir bo'ladigan bo'ldi. ru'ya soliha. to'g'ri, soliha tushlari. oysha roziyalloh anaqa aytadilar, nubiyotning alomatlaridan biri bu soliq tushlar. kechqurun nimani ko'rsa payg'ambarimiz, kunduzi xuddi shu narsa ayni takrorlaydi.

lanadi. payg'ambarimiz aleyhissalomdan sahihamizdan keltiriladi. solih ro'yo nubiyatning o'ttiz olti dan bir qismi. hozirgi kunda shunday bir solih odamlar bor bo'lsa, mana shu tushida bo'lganini ko'rgan narsasini kunduzida sodir bo'layotganini ko'rishligi, shu odamni soliq kishi ekaniga bir dalolat. payg'ambarlik qolmagan hozir. payg'ambarimiz aleyhissalomga vahiy kelishligi. mana ozgina bir darsdan

tashqariga chiqish bo'lsa ham, faraz qiling, mana qancha kasallar bor, qancha dardlar bor, da'vosi topilmagan. qancha hayotda bir mushkulalar bor, yechimini topa olmayotgan. faraz qilaylik, bir boshqa sayyoradan bir odamlar kelsa yu, aqlli mavjudotlar, shularda ana shu kasallarimizni davolaydigan dori bo'lsa, bizni mushkullarimizni oson qiladigan bir texnologiyalari bo'lsa, ular bilan tanishgan kunimizdan boshlab hayotimiz faqat yengillikka qarab yursa, ular bilan tanishgan kunimizdan

imiz qanday katta bayram qilib nishonlanadi? ya'ni shular kelgandan keyin falon falon kasallarga da'vo topildi. mana bu mana bu mushkulalarimiz hal bo'ldi. endi payg'ambarimiz s.a. va hay kelishligi, insoniyat jahannam chuquriga qarab ketib borayotganida, zalolatga botib ketayotganida, payg'ambar s.a. va hay kelishligi, bu hech qaysi dunyodagi bayram bilan, xursandchiligi bilan taqqoslab bo'lmaydigan xursandchilik. chunki alloh sog'lasin.

tasavvur qilinglar, agar payg'ambarimiz s.a. payg'ambar qilib yubormagan edi, bizni holimiz nima bo'lar edi?

voma arsallaka illa rahmatullohu alamin. e muhammad alayhissalom, biz sizni butun olamlarga rahmat qilib yubordik. rasulullohni payg'ambar bo'lishligi butun insoniyatga alloh taoloning rahmati, rahmi kelganligidan bo'ldi. agar o'zimizni holimizga tashlab qo'yganda nima bo'lardi ahvolimiz? eng roziq rivoyatlarga ko'ra, filiyning qirqinchisida, ramazonning yigirma yettinchi kechasida payg'ambarimiz sulton alayhissalom xira orada

turarkanlar, alloh taolo tomonidan insoniyatga, butun bashariyatga rahmat bo'lib, oxirgi shariatni, islomni olib, jibli alayhissalom keldi. hech kim yo'q joyni tanlab, payg'ambar assalam yolg'iz o'tirardilar. yolg'izlikni xalaqit qilganman. ana shu xirog'orada o'tirarkanlar, to'satdan payg'ambar assalam oldida bir kishi paydo bo'ldi. oppoq kiyingan, to'satdan paydo payg'ambar assalam ko'rib cho'chib ketdilar.

so'ngra oppoq kiyim kiygan kishi payg'ambar so'ra sallomi oldiga kirib keldi. nabiyev so'ra sallomi aytadilar, men g'orda o'tirar ekanman, to'satdan oppoq kiyim kiygan va qo'lida ichiga kitob solingan deyabojidan bir idishni ushlagan kishi keldi. deyabojim ipaydi turlaridan bittasi. meni tusha tushib yubordilar. meni oldimga kelib, kitobni uzatdi va ey muhammad, o'qing dedi. nabiyev so'ra sallomi

miqori. men o'qishni bilmayman deb javob berdilar. birodarlar payg'ambar so'z salom savodsiz bo'lganlar. o'qishni ham, yozishni ham bilmaganlar. agar payg'ambarimiz so'z salom o'qimishli odam bo'lganlarida, albatta dinimizga adovati bor kishilar aytishardiki, muhammad o'zi yozib olgan bu qur'oni deyishardi. payg'ambarimiz so'z salom vafot qilgunlaricha ham, o'qishni ham, yozishni ham, she'r aytishni ham bilmaganlar. va ma'allamdan

o'sha ra'oma yambag'ila inhu va illa zikru la qur'anu mubi. payg'im alayhissalom she'r aytishligi lozim bo'lmagan. payg'im alayhissalom men o'qishni bilmayman deb javob berdilar. shunda haligi kishi shunday keldi, payg'im alayhissalom o'ziga tortib, quchoqlab, makkam siqib, qo'yib yubordi. payg'im alayhissalom aytdilar, men deydi jonimga mashaqqat yetdi. ya'ni ikkinchi marta, ey muhammad, o'qing dedi. rasululloh

ga javobini qaytardilar. men o'qishni bilmayman. ikkinchi marta quchoqlab, qattiq siqib qo'yib yubordi. yana qaytardi, ey muhammad o'qing! payg'umar so'z salom yana javobini berdi boyagi. o'qishni bilmayman. uchinchi marta mahkam siqib qo'yib yubordi, o'lishlikka yaqin bo'ldim. o'qing ey muhammad dedi. ey muhammad o'qing dedi. shunda nabiyev so'z salom nimani o'qiyman dedi. ya'ni uch marta mana shu payg'umar so'z salomni quchoqlab siqib qo'yib yuborishiga

hikmatu vallohu a'lam. lekin shuni yaxshilab bilib qo'yaylikki, quni duosini yodlasak, qiylanamiz. o'shaning uchun qulg'onlodda o'qib yuradiganlar bor ichimizda. bitta surani yodlay desak, qiylanamiz. mana shunday bir hikmat borki, payg'ambarimizni qiylanishligida ilm o'qiydigan odamga albatta mashaqqat bo'lishiga bir ishora bor. payg'ambar sultonovni siqib qo'yib olishligida, jasadi bilan mashaqqat chekkanligi, payg'ambarimiz bu narsani hayolot yoki tushida ko'rinmayotganligida

ga dalil bo'ladi. nima noqima deb javob beriladi nabiy suhbat sifatida? shunda jibi assalom birinchi bo'lib aroq suradagi, surasidagi quyidagi oyatini o'qib berdi.

zot bo'lmish parvardigoringiz nomi bilan boshlab o'qing. u insonni lahda qonidan yaratgan zotdir. o'qing, sizning parvardigoringiz insoniyatga qalamni, ya'ni yozishni xatni o'rgatgan o'ta karamli zotdir. u zot insonga uning bilmagan narsalarini o'rgatdi. qur'onda birinchi bo'lib nozik bo'lgan muborak oyatlar mana shu alax surasidagi beshta oyat. juda ko'p marta takrorlaymiz.

ma'ruzalarimizda ilm, ilm, ilm deymiz. insonni jasadiga o'xshashsangiz, oyoq qo'liga qilgan amalini. endi ilm insonni ko'zi o'rnida turadi. ko'zi yo'q odam, qayoqqa ketayotganligini, nima ish qilayotganligini ko'ra olmaydi. ko'zi ochiq bo'lsang ekan, to'g'ri yo'ra oladi. xuddi shunga o'xshagandek, har doimgidek ilmga ta'rif qilamizki, ilmsiz amal to'g'ri bo'lmaydi. e'tibor beringlar, qur'onda alloh taolo qancha

qancha oyat nozil qilgan bo'lsa, qancha buyruq, qancha qaytarib qaytargan bo'lsa, shularni ichida birinchi bo'lib tushirgan oyatida nima deyapti? o'qing deyapti. hali da'vat qiling yo'q, sadqiqa qiling yo'q, hali namoz o'qing yo'q, hali hech narsa yo'q bo'lgan paytda alloh taolo nima deyapti? o'qing deydi. ilm kerak emas deyotgan odam juda qattiq adashadi. alloh saqlasin, dindan chiqib ketishlik xavfi bor. chunki ilm o'qish

tushlik, ilm o'rganishlik, har bitta erkak ayolga farz deb tursalar, bismillahir rohmanir rohim, ilm kerak emas deyotgan odam, payg'ambarimiz bekoratib degan bo'lib chiqadi. shuning uchun hamma narsadan avval ilm to'lishligi kerak. alloh taolo bu oyatlarni ramazonda nozil qildi. inna anzallahu fiy la ila til qodir. albatta biz bu qur'onni qadr kechasida nozil qildik. shahru ramadonan la diyun zil fehil qur'an, qudan lin nasiba ba'zan.

keyinat imenno xuda va furqon. u sanoqli kunlar ramazon oyidirki, bu oyda odamlar uchun hidoyat bo'lib va hidoyat va furqon haq bilan botinni ajratguvchi ochiq oyatlar bo'lgan qur'ondir. mana shu oyatlardan xulosa olib, qur'onning birinchi oyatlari muborak ramazon oyidan nozil bo'lganligini bilib olamiz. payg'ambarimiz so'rasinamga mana shu aniq surasidagi birinchi beshta oyatni

jibril o'qib berganidan keyin g'oyib bo'ldi. payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam nima bo'lganini bilmasdan o'rnida turib qoldilar. payg'ambarimiz qattiq qo'rquvga tushdilar. shu paytda hadeychi onamiz roziyalloh anho xuddi bir bir narsani sodir bo'lganligini sezganidek, o'zini xizmatchi yigitini payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallamni oldiga xiyro g'origa qarab xabar olib kelishi uchun yubordi. bu vaqtda payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam

rasululloh g'ordan qo'rqqan holatda, titragan holatda uyiga qarab, makkaga qarab yugurib kelardi. boyagi yuborilgan xizmatchi bola payg'ambarimizni topolmasdan qaytdi. payg'ambarimiz g'ordan qaytib kelar ekanlar, to'satdan, osmondan, e muhammad degan ovozni eshitdilar. payg'ambarimiz rasululloh boshini osmonga ko'targanlarida hayotidagi eng ajib manzarani ko'rdilar. jabroil

da muallaq turgan arshda o'tirganligini ko'rdi. uni olti yuzta qonoti bor edi. alloh taolo aytadi, ja'ilil malayikati rusulani uli ajni xating mas'ulani suloh va ruba, hamda sano, o'zi bilan bandalar o'rtasida farishtalarni ikki, uch, to'rt qonoti elchi qilib yaratgan alloh uchundir. farishtalarni qonoti borligi mana shu aybdan ma'lum bo'ladi. gibridni deydi nabiyat sohasini, olti yuzta qonoti bor edi. olti yuzta qonoti. gibrid.

qarishda mag'riqni ham, mashriqni ham to'ldirib o'tirardi. qaysi tomonga payg'um nasibu assalom qaramasin, gibrid ko'rinardi. bu gibridning nihoyatda bir ulkan ekanligi dalolatidir. ya'ni yer yuzini yopib turganida gibrid alayhissalom. mana shunday holatda turgan gibrid, ey muhammad, siz allohning rasulisiz, men gibridman. ey muhammad, siz allohning rasulisiz, men gibridman der edi. rasululloh bu qo'rqinchli manzaradan, bu bir ajib manzaradan

dan dahshatga tushganidan qimirlashlikka majoli yo'q, o'rnida qotib qolgan edilar.

mana shu holatni alloh taolo qur'onda sifatida aytadi.

va najmiyida havo, ma dolla sohibukun va ma g'ova, va ma yantiqo anil havo, in huva illa vah yuyuha, allamahu shadidul quva.

botib ketayotgan yulduzga qasamki, sizlarning sohibingiz, ya'ni muhammad alayhissalom, zalovatga ham ketgani yo'q,

yo'ldan ham ozgani yo'q. va u sizlarga keltirayotgan qur'onni o'z havoiy xohishi bilan so'zlamas. u qur'on faqat alloh tomonidan payg'ambarga vahiy qilinayotgan bir vahiydir. unga bu vahiyni bir kuchga cho'lgan sohibi qudrat, ya'ni jibril aleyhisselom ta'lim bermishdi. i jibril aleyhisselomni alloh taolo sohibi quvvat deb aytyapti. jabroyning quvvati shunday ediki, butun boshliq lut qovmini

butun qishlog'ini, shaharini ana shu olti yuzta qonotini bittasini uchi bilan osmonga ko'tardi. balo oyog'ida yana ostin ustun qilib to'ntarib yerga qo'yib qo'ydi. butun boshli bir shaharni qonotini bir uchi bilan ko'tardi. bu gibridning quvvatiga, qudratiga dalolat qiladigan oyatlari.

bismillahir rohmanir rohim. bas, u avval yuksak ufqda ko'rinib tik turdi. so'ngra yaqinlashib, pastlashdi. bas, muhammad alayhissalomga ikki kamon oralig'ida yo undan da yaqinroq bo'lib, alloh o'z bandasini muhammad alayhissalomga tushirgan vahini keltirdi. demak, payg'ambarimiz s.a., gibridni ko'rishligi bu ko'ziga ko'rinib xayoliy o'tgan narsa emas edi. payg'ambarimiz s.a., gibrid alayhissalomi asl suratida faqat

faqat ikki marta ko'rganlar. inson bolasi farishtalarni asli sur'atda ko'rishlikka toqati yetmaydi. ko'tara olmaydi inson bolasi. xususan, gibray alayhissalom farishtalarni eng buyugi, ularning boshlig'i vahiy olib kelishlikka yakka bo'lgan farishta. birinchi marta payg'ambarimiz sollalloh alayhi vasallam gibraylni vahiy olib kelganida ko'rdi. ikkinchi marta sidratul muntaho, isroil va meroj voqeasida sidratul muntaho oldida ko'rdi. ma kadabal fuadumaro

fa afatumaru nahu alamayaro, valaqodiru a'hu nazlatan uxro, aynilasidirotil muntaha. payg'ambarning ko'ngli ko'rgan narsasini inkor etmadi. ya'ni jibril farishtalar suratini ko'rib, payg'ambarni ko'ngli ham qanotlandi va uning olloh taolo tomonidan farishta ekanligi iymon keltirdi. endi sizlar emishliklar, payg'ambar ko'rib turgan narsasi ustida, u bilan totishibmisizlar? qasamki muhammad alayhissalom jabroil farishtani o'zining asliy surati

suratida ikkinchi bor jannat chetidagi nilufar oldida ko'rdi. faqat ikki marta payg'ambarimiz s.a. jibrilni o'zini asl sur'atida ko'rganlar. boshqa vaqt bir inson ko'rinishida, yoki bir boshqa bir ko'rinishlarda jibril a.s. kelardi. jibril mana shunday bir ko'rinishdan g'oyib bo'lganidan keyin, payg'ambarimiz s.a. shoshganlaricha uyiga qarab bordilar. hadicha roziyallohu anhom payg'ambarimiz s.a.ni ko'rib, bir narsani sodir bo'lganlar.

ligini sezdi da. titrab qaltirab turgan payg'ambarimiz ularga meni o'rab qo'yinglar. zameluni, zamelu meni o'rab qo'yinglar dedi. hadich onamiz payg'ambarimiz s.a. o'rab qo'ydi baribir.

ehtimol jinnlar sizga bir yomonlik qilishdan qo'rqqandirsiz dedi. payg'ambarimiz ha deb javob etdilar. shunda mana mu'mina, soliha bo'lgan, eriga vafodor bo'lgan, elini fazilatini biladigan ayolning javobi. yo'q. allohga qasamki, sizga hargiz yomonlik yetmaydi. chunki siz qarindoshlikni o'rniga qo'yasiz. doimo rost gapirasiz, zaiflarga yordam berasiz, mehmonlarni ikrom qilasiz, muhtojlarga ko'mak ko'rsatasiz. ya'ni bunday go'zal axloqlar

egasi bo'lgan kishini alloh tashlab qo'ymaydi demoqchiman. payg'ambar sovet salomimni ko'nglini, qalbini ko'tarib unga taskin berdi. payg'ambarimizdan boyagi qo'rquv vahimasiga ketganidan keyin, xadicha onamiz rasululloh sovet salomimni o'zini amakisining o'g'lini oldiga olib bordik. amakisining o'g'li voraxiy ibn navfal nasroniy dinidagi ikki ko'zi ojiz bo'lgan qari bir oqsoqol edi. nasroniy dinini bilar edi.

injildan xabardor edi. varaqani oldiga olib kirib, payg'ambar sultonovichni uchrashtirdi. varaqa payg'ambarimizdan bo'lib o'tgan ishini eshitdi, eshitdi, taajjubga tushdi. aytilingan hamma alomatlarni ko'rib turib, allohga qasam, sizga musoga kelgan nomusul akbar farishtasi kelibdi. siz oxir zamon ummatining payg'ambari bo'psiz dedi. nomusul akbar musoga kelgan dedi. o'zi nasroniy bo'lishi bilan musoga kelgan dedi.

nimaga iiso gadaman? chunki aqidatu taslisda nasroniylar xudoni uchta deyishadi. endi ba'zilarini e'tiqodida, iiso xudo emas, lekin payg'ambar ham emas. iloh bilan nubiyatni o'rtasidagi martaba deyishadi. to'liq shirk ham emas, lekin to'liq tavhid ham emas. o'shaning uchun aytyaptiki, bu musoga kelgan nomusul akbar sizni oldingizga kelibdi. siz payg'ambar bo'libsizlar. shunda ajib bir so'z

bizni aytdikki, varaqa, ey qaniydi, yosh yigit bo'lganimda, qovmiy sizni haydab chiqarib yuborganida shaharingizdan, siz yoningizda turib men yordam bergan bo'lardim dedi. payg'ambar so'rasa ham, iye, meni chiqarib yuborishadimi dedi. ya'ni savolni ma'nosi, men ularni ichidagi eng sharafligi bo'lsam, karima axloqligi bo'lsam, nima uchun chiqarib yuboriladi? varaqa aytdiki, payg'ambarlarni manhajini payg'ambarimizga birinchi kuni

bir kundan tushuntirib qo'yibdi orqali nafar. siz olib kelgan narsani, olib kelgan har bitta odamga adovat qilingan, dushmanlik qilingan, aziyat berilgan dedi. qaniydi, sizni xalmingiz yurtingizdan haydab chiqarganida, yosh yigit bo'lsam, sizga bir qattiq yordam berardim dedi. rasululloh sollallohu alayhi vasallam mana shu oyatlar bilan nabiiy bo'ldi deydi ulamolar. chunki nabiiy bilan rasulni farqi bor. mana shu alloh tomonidan vahiy olishligi bilan nabiiy bo'ldi.

endi muddasir surasi bilan rasul bo'ldi. iqro bilan payg'ambarligi ma'lum bo'ldi. endi ya yu hali muddasir surasi nozli bo'lganidan keyin da'vat qilishga buyurildi, demak, rasul bo'ldi ulamolar. shu voqeadan keyin hech narsa bo'lmay qo'ydi. vahiy to'xtab qoldi. vahiy to'xtab qoldi. ulamolar bu vaqtni fotratul vahiy, ya'ni vahiyni to'xtab turgan vaqti deb aytishadi.

ba'zi rivoyatlarda uch yil deyilgan, lekin eng roziq rivoyat olti oygacha vahiy to'xtab qoldi.

hikmat nima edi buni? payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam sharaf uchun jonini fido qiladigan qavm ichida ulg'aygandilar.

mana o'tgan darsimizda aytdik, bitta toshni o'rniga qo'yib qo'yish uchun bir birini qirib olishlikka tayyor. chunki mana shu uchta sharaf bormi, har qanday qurbonchilikka ular.

o'zi bo'lishadi. endi ana shu sharafni yaxshi ko'rgan, qonunda ulg'aygan payg'ambarimiz ham sharafni yaxshi ko'radilar. endi oxir zamon payg'ambari bo'lishlik degan sharaf kelib, to'xtab qoldi. ana shu to'xtab qolishligidan payg'ambar so'zlarini qalbi taskin topsin. qo'rquv ketsin, o'ziga kelib olsin, hamda vahimiy kelishlik endi mushtoq bo'lsin. tushunarli bo'ldi? payg'ambarimiz

biz endi o'zi chanqab, o'zi vahiga tashna bo'lib, bir necha marta xirog'iga chiqqan edilar.

sahroga chiqib osmonni qarardilar, gibrid kelib qolishinglardan umid qilib.

mana aytdik, sharafni yaxshi ko'rgan qonunlanadi payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam.

ya'ni shunday sharaf kelib, kelmay qo'ydi ya, noxotki ketib qoldi bizdan bu sharafni, payg'ambarimiz hatto o'zini tog'ini ustidan tashlab olish ekan, tayyor bo'lardi ba'zida.

rasulullohu alayhi vasallam u zotga oxirgi nabiy bo'lish sharafi kelib, keyin to'xtab qolishini, hatto bir og'ir oldilar.

ana shu vahiydan mahrum bo'lib qoldimikin deb, mana shu sharafdan mahrum bo'lib qolishligidan qo'rqib, o'zini tog'dan tashlab olish ekan, tayyor bo'ladilar.

mana shu fatratul vahiy, vahiy to'xtab qolgan olti oyni orasida varaqa ibn navfal vafot etadi. varaqa ibn navfal vafot etadi.

. payg'ambar assalomu alayhi vasallam aytadilar, men varaqa ibn navfani jannatda ko'rdim deydi. e'tibor beringlar, hali payg'ambarimiz mana shu nabiy bo'lganlaridan keyin, alax surasidan oydlar tushgandan keyin, hali hech kimga da'vat qiling degan buyruqni olmagandir ham. hali hech kimni da'vat qilishligi payg'ambarimiz ma'mur bo'lmaganlar. faqat o'zini payg'ambar bo'lganligidan xabar topdilar. endi varaqa, u zot assalomu alayhi vasallamni payg'ambar bo'lishingizni bilgandan keyin, u.

hali iymon keltirishlikka da'vat qilinmagan bo'lsa ham, agar yosh bo'lganimda yordam berardim degan niyatni qilganligi uchun jannatga kirdim. hali da'vat qilinmasdan turib. mo'min odam qilgan solih niyatiga albatta ajralardim.

olti oy o'tganidan keyin payg'ambar sallallohu alayhi vasalloh kunlarini birida o'zining ko'rpalariga o'lanib yotarkan, birinchi aytini oyatlarini orzulab ola boshladi.

qum fa anzir, va robbaka fakab ber, va siyabaka fattohir, va rujza fahjur, va la tamnun tasdak ter, va li robbaka past ber. keyingi nozil bo'lgan oid mana shu suradan bo'ldi. ey liboslarga burkanib olgan zot, turingda insonlarni oxirat azobidan ogohlantiring. mana endi odamlarga da'vat qilishlikka alloh taolo buyurdi. yolg'iz parvardigoringizni ulug'lang, libosingizni pok tuting, butlardan yiroq bo'ling.

berayotgan narsangizni ko'p sanagan holingizda ehson qilmang. yolg'iz parvardigoringiz yuz uchun kofillardan yetadigan ozonlarga sabr qiling.

keling, birinchi nozil bo'lgan oyat payhomsa salomat o'zi xususida. vahiy keldi, payg'ambar bo'ldingiz. keyingi kelgan oyat yana o'zi xususida. turing, robbingizni ulug'lang, libosingizni pok tuting. keyin hasda abimati umar va a'ridanil mushriking degan oyat nozil bo'ldi. da'vat uch yil maxfiy bo'ldi. uch yilgacha maxfiy bo'ldi. uchinchi yil o'tgandan keyin, hozir aytganimiz oyat nozil bo'ldi. da'vatni oshkor qiling, mushriylardan yuzta

yuz o'giring dedi. tartibga qaraylik, avval o'zi, keyin oilasi, keyin tashqari bo'lyapti. biz odamlarni islomga da'vat qilayotganda o'zimizdan boshlashimiz kerak. tuzatdikmi? oila, qarindosh, keyin tashqari. mana shu qilayotgan ishimizni to'g'riligini bilish uchun yana ilm o'rganish kerak. bo'lmasam hamma payg'ambarimizni hayotidan o'ziga kelgan joyda matnni menga to'g'ri kelib olib turib, mana deydi payg'ambar so'zlari, mana qilganlar deb, o'zini qilgan ishiga, xuddi jadal.

olib yuboradi. menga buyoqni yoqsa, uyatini olaman. uyatini yoqsa, to'liq o'rgansak, surat to'laligacha ko'zimizni oldida namoyon bo'ladi. har bitta mo'minni erkasida xotin bola chaqasi so'raladi qiyomat kunida. o'zingiz haqingizda javob berasiz, xotiningiz bola chaqangiz haqida. qo'shniga javob bermaysiz. xo'p, mahallani narigi burchagi odam namoz o'qimaganga javob bermaysiz, faqat siz ularni haqqa da'vat qilgan qilmaganingizga javob berasiz, o'zingizni oilangizni tuzatib bo'lganingizdan keyin.

kiyim. vahiy birin ketin nozil bo'lib boshladi. ya ayyuha al muzzammil qumilla ila ila qolila. ey kiyimlarga o'ralib olgan zot, kechasi bedor bo'lib namozda turing. mana shu oyat qumilla ila degan oyat bilan to'xtagan illa qolila keyin nozil bo'lgan. payg'ambar assalomu alayhi vasalloh va sahobalar yarim yilgacha kechasi uxlamasdan namoz o'qishgan. illa qolila qismi keyin nozil bo'lgan.

boshladi birin ketin. vodduxa, vol mulayli i'da saja, ma vodda aka robbuka va man qola. payg'ambar rasulullohu alayhi vasallam vahiy kelib to'xtab qolganida, nahotki alloh meni tashlab qo'ydi, nahotki alloh taolo meni esdan chiqarib qo'ydi degan g'amga botganida alloh taolo javob berib aytdi. zuhoga qasam, o'z zulmati bilan, chor atrofni qoblab olgan, kechaga qasamki, ey muhammad, parvardigoringiz sizni tark etgani ham yo'q, yomon ko'rib qolgani ham yo'q. yana shu oldin

olti oy alloh taolo tashlab qo'ydi, payg'ambarimiz o'ziga kelyapsin, vahiyga o'zi chanqa bo'lib, tashna bo'lsin.

yana nima xulosa olamiz? alloh taolo den zot. payg'ambar bo'ldingizda tashlab qo'yapti o'ziga kelyapsan. tashna bo'lsin deyapti. keyin beryapti. bizda qanaqa bo'lyapti? xohlamasa ham gapirib yuboryapmizmi? eshitib kelmasa ham gapirib yuboryapmizmi? bo'g'i yurib gapiryapmizmi? ushlab turib olib ham gapiryapmizmi? to'g'ri emas ekan bu, demak. odam o'zi unga haqni ko'rsatib, tushuntirilgandan keyin bir muhlat qo'yib qo'yish kerak ekan.

xotini xohlagan. haqqiga duo qilar ekan. unaqa la ikiro hafiddin dinda majbur qilishlik bo'lmas ekan. o'zini ixtiyori bilan, xohishi bilan, ruhi bilan, nafsi bilan chiqishlik kerak bir narsaga. uni majbur qilib bo'lmas ekan. rasululloh assalom mana shu oyatlar bilan insonlarga dinni yetkazishligini mas'uliyati uchishga yuklatilindi. rasululloh assalom payg'ambor bo'yicha

bugunga bo'lib kelgunga qadar makkada, arab jazirasida muvvohidlar bormidi, yo'qmidi? muvvohid bu allohning bitta deydigan tahdiddagi ishlari. ulardan bo'lgan ba'zilari. lekin ozchilik bo'lgan. shulardan zaydimni amrimni nufayl, usmonimni xoris va varaqa ibn navfal uchalasi to'planib, qurashni butlarga sig'inayotganligidan norozi bo'lib, uchalasi ahdlashdi. kelinglar, haq dinni istaymiz. qavmimizni qilayotgan ishlari noto'g'ri,

biz haq dinimiz istaymiz. mana usmonimni xorisi bilan varoqa emla nafoyl, nasroniy diniga o'tib ketishdi. lekin zaydimni amrullo nufayl ulardan ko'ra uzoqroq istadi. yer yuzidagi eng bilimdon odamni so'rovdi, bir yahudiy olimini unga ko'rsatishdi. bordi, yahudiylik dinini o'rgandi, so'ngra shu yahudiylik haq dinmi dedi, haq din dedi. nima qilsam yahudiy bo'laman? hali yahudiy olim aytdi,

yaxudlarga alloh taolo g'azab qilgan. sen ham bir allohni g'azabiga qolsang, in'iy yahudiy bo'lasan dedi. he dedi, men allohni g'azabidan qochib yurgan bo'lsam, yanday qilib g'azab yo'liqaman, boshqa yo'lni ko'rsat dedi. boshqa yo'lni bilmayman dedi. faqat hanif bo'lish dedi. hanif nima dedi? ibrohimni dini. allohni bitta deydigan tanqid dini, muvofiq bo'lishliging, hanif bo'lishliging dedi. qanaqa qilib o'rganaman dedi? eski din, yo'q bo'lib ketgan ulamolari, uni hech kim bilmaydi dedi.

boshqa yo'l u, boshqa yo'lni bilmayman dedi. faqat falonchiga borib, u ham bilimli odamlarni. ana shu falonchiga bordi, zaynul amrullin nufayev. u nasroniy edi. nasroniy dinini o'rgandi undan. shu haqidingmi? ha, shu haqiding. nima qilishim kerak nasroniy bo'lish uchun deganida, nasroniylar bir adashgan, zalolotga botgan. sendan biri zalolotga botishing kerak, nasroniy bo'lish uchun. u aytdi, o'zi zalolotdan qochib yurgan bo'lsam. boshqa yo'l bo'ldi, boshqa yo'lni bilmayman dedi.

agar hanif bo'lish. hanif nima? ha, ibrohimni dini. ibrohimni dini qayerdan o'rganaman? ha, uni ulamolari yo'q bo'lib ketgan. boshqa yo'l, boshqa yo'l yo'q. zaydiddin amriddin nufayl makkaga qaytib kelar ekan. osmonga qarab parvardigor, hamma ibrohimni, hanif dinini to'g'ri din deyapti. lekin qanaqa qilib ibodat qilishni hech kim bilmas ekan. men seni guvoh qilib aytaman, men hanif dinidaman. makkaga keldi.

yakka allohga da'vat qildi odamlarni. odamlar albatta uni gapini ahmoqlikka chiqardi, tentakka yo'yishdi. o'tirar edi, ka'batilloga suyanib o'tirganligini payg'ambar assalom aytadilar. zaydimni amrumni nufaynni ka'baga suyanib o'tirganini ko'rdim deydilar nabi assalom. payg'ambar bo'lmaslaridan burun. odamlar ka'bani tavoq qilar ekan, talbiya aytishardi. labbaykallohu malabbayk, labbaykala sharikala kalabbayk, inna alhamda va ne'mata la ka'bat

mulk la sharikalak. mana shu joygacha talhid talbiyasi, allohni yakkaligini isbotlaydigan talbiya. mushriylar qo'shib qo'yishadi.

illa sharikan huvalak, ta'mleku huvama malak. shirkni isbot qilib qo'yishadi. odamlar ana shu ta'qiq talbiyasigacha aytgan paytda shart turardi da, deydi nabiy yusuf aka. bo'ldi, bo'ldi, to'xtatinglar, bas. u yog'ini aytmanglar desa, uni gapiga xulosa olishmasdi. illa sharikan huvalak, ta'mleku huvama malak. shirkni isbot qilishadi. uni gapini hech kim olmasin. qavmini da'vat qilib aytardiki, zaydiddin amriddin nufayl, alloh yaratgan janobonlarni allohdan

boshqalarga atab so'yasizlarmi? lekin uning gapini hech kim olmasdi. payg'ambarimiz payg'ambar bo'lishigidan besh yil avval bu kishi vafot etib ketgan. payg'ambar so'yasalarmi, u kishini jannatda kiyimlarni so'darib yurganligini, ko'rganligini aytadilar. ya'ni ularda hech kim da'vat qilmagan, payg'ambar bo'lmagan. sog'lom fitrati bilan, aqli bilan haqni topgan ular. qurashlar biri qizlarini trilen, ko'mkani olib chiqib ketayotgan bo'lsa, shunday odatvor ularda ahmoqoni, johiloni. trilen

keyin qizini ko'mgan ham chiqib ketayotganini ko'rgan zaydimni amirimni nufayl e falonchi.

for. bo'lmasa yana o'zi tarbiya qiladi. zaydimni amirimni nufayl, payg'ambar assalomu alaykum aytadilar, uni jannatda kiyimlarini so'dirib yurganligini ko'rdim deydi. demak payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam, payg'ambar bo'lib kelgunga qadar ham qurash orasida allohni yakkaliga da'vat qiladigan odamlar bor edi. bular juda ozchilik va ularning ta'siri yo'q edi. aqulu qovli hada va astag'firullohu alayhi va alaykum assalomu alaykum va rahmatullohi va barakatuh.