miz. o'tgan darsimizda yamanga nasroniy dinini kirib kelishiga haqida suhbat qilgan bo'ldik. inshaalloh bugungi darsimiz yamanga habashlarni kirib kelishiga haqida bo'ladi. zunoz yaman ahlidan nasroniy diniga kelganlardan yigirma ming tasini chohlarini, hududlarini qazib, ularni hammasini kuydirib halok qildi. mana shu yigirma ming kishidan bir kishi omon qoldi. davs zuza alaban ismli kishi.
qochib omonleki etdi. u qutulib qolganidan keyin o'zini birodarlarini mana shunday qatl qilganligi uchun, zuni ostidan qasos olishligi yo'llari haqida fikr qilar edi. qanday qilib zuni ostidan qasos olishligini mumkin? yolg'iz inson. uni aqli qaysarni oldiga borishlikka yo'l ko'rsatdi. qaysar dunyodagi eng katta podshoning bittasi. u ham nasroniy dinidan. uzoq masofa yo'l bosdi, qaysarni oldiga yetib keldi.
mana rumni podshohlarini qaysar deb atashardi. mana oldiga darslarimizni aytganmiz.
davsusi alaban qaysarini oldiga bordi. uning diniga, nasroniy diniga kelgan yigirma ming kishini, zunnvos qanday qatl qilganligini aytib berdi. qaysar dindor odam edi. juda bir qattiq g'azablandi. so'ngra davsusi alabanga qarab turib, biz bilan yamar oramizda katta masofa bor. biz o'zimiz borolmaymiz yordam bergan. lekin men senga yo'l ko'rsataman. habasistonga borasan, habasitoni podshohi narjoshiga men xat yozib beraman.
yamanga yurishlik uchun yetmish ming askarni tayyorladi. hali arab jazirasi bunchalik katta qo'shinni ko'rganmas edi.
najoshi bu yetmish ming qo'shinini boshlig'i qilib, arios ismli kishini tayinladi. arios bu qo'shinni qo'mondoni edi.
endi ana shu katta qo'mondonlarni orasida abroha ismli kishi ham bor edi. bu qo'shin qizil dengizni kesib o'tib, habashlarni yamanga olib keldi. mana habashlar kelishdi.
keyin u yomonliklarga ham, o'zi bilan bila kelgan habashlarga ham zulm qilishlikni boshladi. aytamiz ku, odamni kimligi qo'l ostidagi kishilar bilan qilgan muomalasidan bilinadi kimligi. xotini bilan, bola chaqasi bilan, qo'lidagi shagati bilan yoki, yoki qo'lidagi ishchisi bilan. ungacha puli ko'p ekanda ham odamni kimligi ko'p ham bilina olmaydi. amaldor bo'lgandan keyin bilinadi. xo'jayin bo'lib qoladi deymiz ku. ariyoz mana shunday bir hokim bo'lganidan keyin zulm qilishlikni boshladi.
habashlar ham norozi undan, yamanliklar ham norozi. abroha ariyozni qilayotgan ishda norozi bo'lgan boshqa odamlarni o'zini atrofida jamladida, qo'shinni ikkiga bo'ldi, ariyozga qarshi qo'shin bilan chiqdi. endi yamanga kelgandi. habash qo'shin ikkiga bo'linib, bir biri bilan urushlik arafasida turibdi. ikkala qo'shin bir biriga ro'bro' bo'lganida, abroha ariyozga odam jo'natdi. qurollaringni qo'yib kel, yolg'iz uchrashamiz. ariyoz keldi.
abroha ikkovi qurolsiz gaplashyapti. abroha aytdi, ey ariyoz, hozir ikkalamiz urishsak, habashlarni habashlar o'ldiradi. quvvatimizni ketkazib, askarlarimizni adadini ozaytirsak, yomonliklar o'zlari yana hokimga qaytib oladi. ariyoz nimani taklif qilasan bo'lmasa dedi. ke, ikkita qo'shini urishtirmaylik da, habashlarni, ikkalamiz urishaylik. kim yengsa, shu yomonga hokimlik qiladi dedi. ariyozga bu taklif ma'qul bo'ldi.
unda abrohani mana shu qilgan ish uchun jazolab, uni xor qilgan ma'noda sochini olib tashlayman dedi. sochini qirib tashlashlik, uni xor qilishlik ma'nosini bildirardi. allohdan olmaga qasam ishlatdi. abroha bundan xabar topdi, nadjoshidan qo'rqdi. chunki nadjoshiy qarshi turishlikka uni quvvati ham yo'q edi. odamlar itoat ham qilmas edi unga, chunki podshoh nadjoshiy xabar ishladi podshoh. nima qildi? o'zi sochini olib tashladi. sochini bir holtaga solib, yomondan bir siqim tuproqni olib holtaga solib,
natjoshiga jo'natdi. e, natjoshi, seni qasamingni men oxladim. mana yamanda tuprog'ini bos, mana sochim olindi dedi. men senga itoatdaman, men senga tobeman, seni hukming ostaman. ariyoz bizga zulm qilgandan keyin shu ishni qildim dedi. natjoshi uni qilgan ishidan rozi bo'ldi. endi borishida nima keragi bor? qasam oqlandi, sochi olindi. abroha xor bo'ldi. abrohani yamanga hokim bo'lishligiga natjoshi rozi bo'ldi.
shu bilan ish tugadi, lekin abroha najjoshini g'azabidan qo'rqib, uni muhabbatini yana ham yaxshiroq qozonadigan maqsadda, yamanda katta bir kanisa qurishlikka amr qildi. kanisa bu cherkov. uni ismi qulay siz. kanisa kutganidan keyin najjoshiga abroha maktub yozib aytdiki, e najjoshiy, men seni hurmating uchun katta bir kanisa qurdim va seni hurmating ziyoda bo'lishligi uchun butun arab qalbi
ahli nasih kimlari bor? ahli nasih bu arablarni orasida o'ziga o'ziga bir xos hurmati, boshqalarni ajratib turadigan bir sifati bor edi. afzalligi shu ediki, urush qilishlik harom bo'lgan oylarni orqaga surishlik ahli nasihni haqida belgilab qo'ygan arab qabilalari. agar ular mana shu oyda, urush qilishlik harom bo'lgan oyda urush qilsa bo'laveradi desa, ularni haqqi edi. bu ahli nasih
bu paytda bir ka'batullohni hurmat qiladigan, ka'bani buyuk sanaydigan qavmlar taniladi.
endi abrohani hukmi yetib keldi. ahli nasiylardan bittasi eshitib turib, ha, bu nima, qulaysini baytullohga tenglashtirmoqchimi dedi da, borib, ana shu qulay komissiyani ichiga kirdi, kirib, qozi oyi hojat qildi. ana shu hojatini olib, devorlariga surtib, komissiyani iflosini chiqarib tashladi.
kimligi haqida? arablar ibrohim alayhissalom dinida edi, shariatida edi. yillar o'tishligi bilan zamonlar o'tib, ilm ko'tarib, olimlar yo'q bo'lib ketganidan keyin, ibrohim alayhissalomning shariyati yo'q bo'lib ketdi. faqat ba'zi bir asarlari qoldi. ka'ban o'g'irlashlik, arafotda turishlik, say qilishlik va harom oilada, urush qilishlik harom bo'lgan oilani hurmat qilar edi. bu oila to'rtta edi. rajab, zulqada,
lanadi. yana bir qabila, ikkinchi qabilaga hujum qilib turib, uni yengsa, xotin bola chaqasini, moli mulkini olib keladi, boy bo'lishib oladi. demak, yana bitta qabilaga borib urush qiladi, borib bundan tortib keladi. o'zaro mana shunday bir boshbodog'lik, favzoda yashar edi. urush qilmasdan uch oy yashashlik ularga, qiyin edi. mana aytdik, rajab alohida keladi, bir oy sabr qilishadi. chiqishligi bilan rajab jang qilishib, tirikchilik qilib kelishaveradi.
va kafaru yuhilluna hu a'ma va yuharrimuna hu a'ma, li yuqi u addatama haromalloh.
jahazab qilib, jahl qilib kim qildi buni dedi? ahli nasihlardan bittasi ekan dedi. ahli nasih kim? ha ular ka'bani nohatta buyuk sanaydigan xos arab qabilasi. ka'ba nima? ha ka'ba arablar haj qiladigan uyni. demak, arablarni haj qiladigan uyni men vayron qilmasdan turib, demak hech qaysi qo'l esida ziyorat qilganda kelmaydi ekan dedi. qo'shin to'pladi, ka'batulloni, ka'batulloni buzishlik niyati bilan makkaga qarab yurib keldi.
yomondan chiqar ekan abroha ka'batullohni buzishlik uchun noatda bir katta bir ulkan filni, mahmud ismli filni o'zi bilan olib chiqdi. bu fil ka'batullohni buzishi kerak edi. abrohani yo'lini to'sishlik uchun bir qancha arab qabilalari qo'shin to'plab chiqishdi. arablar taslim bo'lgan emas. arablar unga teq qo'yib berishgan emas ka'bani buzishlikka. xususan husn qabilasini saidi nufaylov xubaybal husniy kichkinaga bir
tishdi. biz qarshi emasmiz. qo'rqishdi. chunki abroha toifni ham vayron qilmasin deb, biz qarshi emasmiz. bu zo'r. niyatimizni to'g'riligini yana bitta dalili, senga ka'bani ko'rsatadigan odamni ham qo'shib beramiz deyishdi. ya'ni xiyonat. butun arab xabilalari qarshi bo'lib turgan narsaga, sahifdan bo'lgan abu ruhol ismli kishi ka'bani ko'rsataman deb yo'lboshilarga chiqdi. abu ruhol makkaga yaqin kelgan paytda vafot etdi.
toif bilan makka o'rtasida ko'mildi va arab qabilalari uni qabrini toshbo'ron qilishdi, odat qilishdi. chunki butun qabilalarga, butun arab xalqiya xilof ravishda xiyonat qilib, ka'bani ko'rsatgan edi. abu ruhol, xiyonatkor odam edi. shuning uchun hozirgi kunda ham arablarda bir odamni xiyonatkor deyishmoqchi bo'lsa, zo'rug'ol deb qo'yishadi. abroha makkaga yaqin keldi. abrohani askarlari
dan birortasini qabul qilishingni xohlamas edi. abdulmutolib podshoning oldiga kirishiga chora topa olmasdan, asriy bo'lib kelayotgan zu nafarning oldiga bordi. mana aytdik, abrog'iga qarshi urishib, asr bo'lib kelgan ikkita arab saidi bor edi. zu nafarni oldiga kelib, nima maslahat berasan? podshoning oldiga qanday qilib kirsang bo'ladi? zu nafari aytdi, men asrman, men qo'limdan hech narsa kerak emas. lekin dedi, senga bir yo'l ko'rsataman. ana shu filni
mana mahmud ismli filni yetaylovchisini ismi unaiz bo'ladi. zunafar bilan unaiz yo'lda kelatib, ham suhbat bo'lib qolgan bo'ladi. unaizdan zunafar iltimos qiladi. abrohaga kirib ayt, abdulmuttolibni qabul qilsin.
unaizni iltimosini abroha qabul qilib, abdulmuttolib bilan huzurga kirishlikka izn beradi. abdulmuttolib nihoyatda bir vasim, jangavdali, kelishgan, chiroyli, haybatli kishi edi.
abroha, menda nima hojatingiz bor? dedi. abdulmutolib, seni askarlaring meni tuyalarimni tortib olishibdi. odamlarni tuyalarini tortib olibdi. ularni ichida ikki yuzta tuya meniki. tuyalarimni qaytarib ber dedi. abrohani g'azabi keldi. chunki kirganda nihoyatda bir haybatlik, salobatlik, kishini ko'rib, bir boshqacha bir hurmat qilib turuvdi. gapirgan gapini eshitib turib, g'azablanib aytdiki, seni ko'rganimda hurmatlab, yaxshi muomala qildim.
qaytarib berdi. abdulmutolibni gapidan hayron bo'ldi. abroha, abdulmutolibga yana dedi. biz senga va seni qalbinga ozor berishlik niyatida kelganimiz yo'q. biz ka'bani buzamiz, qaytib ketamiz. sen makka ahliga ayt, makkani bo'shatib qo'yishsin dedi. biz ka'bani buzgandan keyin kirib, sizlar yashaverasizlar dedi. abdulmutolib makkaga qaytib bordi. hamda abrohani so'zini ularga yetkazdi, toqqa hammasini chiqib ketishini.
ishlikka buyruqda. chiqib ketar ekan parvardigaro, bu o'zingni uying. unga qarshi turishlikka bizni quvvatimiz yo'q himoya qilishlikka. o'zingga topshiring deb chiqib ketdi. tog'larni ustiga chiqib qarab turishdi. va'da qilingan kun kelganda, abroha fil ka'bani borib buzishligini buyruqni berdi. fil ka'baga qarab buyruq bordi. shu payt asr bo'lib qo'l olib baland bo'layotgan nufaylov xubayev o'zini shunday iplardan bo'shatib, shoshilganicha kelib,
bo'lib kelayotgan. filni qulog'iga shunday osildi da. e mahmud, bu allohni bayti, tiz cho'k. fil tiz cho'kdir. uni kelib urishdi, turmadi, turtishdi, turmadi, turgizishdi, turmadi. yotib oldi. filni yetaklovchisi, uningiz keldi. turgizuvdi, turdi. yomon tomonga yoki boshqa tomonga qarab yetalasa, yurdi. ka'batulloh yetalasa, yurmadi. ular filni u yoqqa turtib, bu yoqqa turtib,
fil bilan ovora bo'lib turgan paytda, uzoqdan osmonni to'ldirgan bir qora bulut ko'rindi.
odamlar bu nimaligini bilmasdan qarab turishdi. u alloh taoloni, mana shu abu rahmonning qo'shig'iga yuborgan balosi, abobiy qushlardan iborat qora bulut edi.
ulamolar bu qushlarni ta'riflab aytishadi. ular kichik chumchuqqa o'xshagan qushlar edi. har bir qushda uchtadan, sopoldan, sijjildan bo'lgan tosh bor edi. ikkitasi oyog'ida, bittasi tumshug'ida.
kichkina kichkina toshlar. qushlar o'zlari bilan olib kelayotgan toshlarni abrohani askarlari ustiga kelib yog'dirdi. tosh ularda bittasiga tekkan da, xuddi bir badaniga kasal tegib, go'shti bo'linib bo'linib tushgandek, tosh tekkan da go'shtlar bo'linib bo'linib uzilib tushdi. toshlar yog'ilishni boshlagan paytda abroha qochib qoldi orqaga qarab. lekin unga nasib qilingan, unga yozib qo'yilgan tosh unga ham borib to'ydi, uni ham qatl qildi. abroha bilan kelgan hamma askar
fajiallohu inkas fil ma'qul. ey muhammad, parvardigoringiz fil egalarini qanday halok qilganini ko'rmadingizmi? uzoq, ularning ka'batullohni vayron qilish uchun qo'llagan barcha hiyla nayranglarini barbod qilmadimi? uzoq, ularning ustiga sopoldan bo'lgan toshlarni otadigan to'p to'p qushlarni yuborib, ularni qurtqumissqalar tomonidan chaynab tashlangan somon kabi ilma teshik qilib yubordi.