keyingi darsimizni boshlaymiz. avvalgi suhbatlarimizda arablarning asl vatani bo'lgan yamanga yahudlarni kirib kelishligi, nasroniy dinini kirishligi, hamda oxirgi suhbatimizda habashlarni kirganlari haqida suhbat qilgan bo'ldik. arablar ibrohim alayhissalom shariatida tavhidda turar ekanlar, xuzo qabirasi makkani egallaganlaridan keyin, xuzoning saidi amri ibn luhay arab jazirasi
taxtini masruq ibn abroha, yakshanba yukasi egalladi. masruq ibn abroha yamanga hokim bo'lib turgan paytida, asli yomonlik bo'lgan, robiyatimni nasrini zurriyodidan bo'lgan bir yigit izohir bo'ldi. sayfiddin ziniyazin ismli yigit edi bu. u o'zini qalbini yerini xarajat egallaganligi, ularni ustida bosqinchilarni hukmron bo'lib turganligidan bir norozi bo'lib, ana shu bosqinchilarni o'zini yerdan haydab chiqarishi haqida ko'p fikr qildi.
buni aqli shomga, qaysardan yordam so'rashlik yo'nadi. shomga bordi, qaysarga uchradi. lekin o'zi nasroniy dinida bo'lganligi uchun, nasroniy dinida bo'lgan habashlarga qarshi sayf ibn ziyazaga yordam berishligini xohlamadi. chunki u ham nasroniy dinida, yamanni bosib turgan habashlar ham nasroniy dinida. shunda sayf ibn ziyazin o'ziga o'xshagan arab qodirshohlaridan birortasiga uchrashishi kerakligini tushundi.
qaytdi. xiyroning podshohi nomon ibn munzur oldiga borib, undan habashlarni yamandan haydab chiqarishlikka yordam berishini so'radi. nomon ibn munzur mana o'zi asli yamanlik bo'lgan. uni bobolari iroqqa, xiyroqqa qarab ko'chib borgan edi. nomon ibn munzur katta podshohlardan edi, arablarni orasida. u sayfiddinni ziyazinga aytdiki, meni mulkim va qudratim habashlarni yengishlikka yetmaydi. men senga yordam bera olmayman. lekin
har yili men bir marotaba kesroqni ziyorat qilishlikka boraman. forslarning podshohi kesroqni ziyoratiga boraman. xohlasang, seni ham olib boraman, undan yordam so'rasin. ana shu davrdagi eng qudratli podshoh forslarning podshohi kesroq edi. undan keyin qaysar turadi, rumning podshohi. saypidni ziyazin rozi bo'ldi, xiyroqda, iroqda o'tirdi. kesroqni ziyorati vaqti kelgan paytda u ham nomoyimni muzilga qo'shilib,
forzga qarab bordi. kesroqni majlisiga kirishdi. kesroqning majlisida, kesroqning ana shu majlislar bo'ladigan saroyida faqat kesroq o'tirardi, boshqa hamma tikka turardi. kesroqni ana shu majlisga to'plangan odamlardan to'sib turadigan bir pardasi bor. pardani orqasida katta bir arshi, taxti bor edi. arshga kelib, taxtga kelib o'tilmagunicha parda ko'tarilmas edi. hamda kesroqni boshiga keladigan oltindan bo'lgan to'qson kilolik tol
roji boradi. inson buni shunday kiyadigan bo'lsa, bo'yni sinib ketadi. nima qilar edi? pardani orqasida taxt bor, taxtni ustiga shiftga oltin zanjirlar bilan osib qo'yilganda bu toj. parda ko'tarilmay turgan paytda kesilroq kelardi, taxtga o'tirib, boshini ana shu toj ichiga kirgizib olardi. so'ngra paytda ko'tarilganda, bunaqa katta toj, bunaqa bir bahaybat, taxtni ustida kesilroqda o'tirganini ko'rib, hamma unga sajda qiladi.
hatto uni ziyolariga kelgan podshohlar ham sajda qilardi. parda ko'tarildi, katta bir taxti ustida og'ir ulkan bir tojni kiygan holatda o'tirgan kesroqni ko'rdi, hammasi sajda qildi. hatto no'moniddin muzil ham sajda qildi. faqat ular bilan birga kelgan sayfiddin ziyazin sajda qilmadi. faqat boshini yuzini egib qo'ydi. shunda g'ururga, kibrga to'lgan bu kesroq menga sajda qilmagan ahmoq kim bo'ldi?
bilan, maslahatchilari bilan maslahatlashdi. vazirlar unga shunday maslahat berishdi. xabashlar bilan forslarni qo'shinini to'qlashtirib, biz yengib, sayf ibn ziyazin'ga yomonni mulkini olib bersak, bizga nima foyda bor bolalar? biz qanday foydalanamiz? arabiyalarda hech qanaqa bir xayriyatlar yo'q, sahro yordam berishimizni hojati yo'q deyishdi. kesirov unga yordam bermasligini aytdi. lekin bu sayf ibn ziyazin podshohlarining sulolari
orasidan, zo'riyotidan bo'lganligi uchun, uni bir hurmat borasida unga o'n ming kumush dangab berdi, hamda bir yopinchi to'n berdi. sayfimni ziyazin bu hadyalarni oldi, saroyni tashqarisiga chiqiblar, kumushlarni odamlarga qarab otib, chachib, tarqatishni boshladi. odamlar to'planib kumushlar yig'ib ketdi. o'n ming kumush. kesiloyga bu narsa yetib kelganda, bu yigitda bir ish borga o'xshaydi. olib kelinglar meni oldim. olib kelishdi. kesiloy unga
nimaga men seni hurmat izzat ikrom qilib bergan hadyalarimni sochib o'ynadik?
kislovni o'ziga yordam berishligini xohlab sayfimni ziyodini aytdiki, e shahanshoh, men sizni oldingizga tog'lari oltin bilan kumush bo'lgan yomon yeridan kelgan bo'lsam. u bergan ozgina kumushingizni nima qilaman men dedi. ya'ni uni ta'maga kirgizib qo'ydi. men shunday yerdan keldimki, bu oltin kumush bizda tog' bo'lib turadi. tog'larimiz oltin bilan kumushdanda. kislovni vazirlari hayron bo'lishadi.
ishdi. umrimizda bunaqa narsani eshitmaganmiz. bunaqa xabar ham kelgan emas. lekin kumushlarni qo'rqmasdan charchab yuborganligidan, rostcha kerak deyishdi da, yana o'ylanib qolishdi. vazirlar kislorga maslahat berib aytdiki, sen qatl qilishlikka hukm qilgan odamlar bor. ya'ni sen o'ldirishingni xohlagan qamoqdagi odamlar bor, shularni to'plab, sayfurni ziyaziga qo'shib ber. borib urishsin. agar
yengilsa, yomon, seniki bo'ladi. agar yengilib, mag'lub bola o'lib ketishsa, bu sen xohlagan narsa. ularda baribir o'ldirib yuborasan.
xullas, qamoqlardan o'g'ri, qaroqchi, umuman kesroqqa qarshi bo'lgan odamlarni yig'ishtirib kelishuvda sakkiz yuzta odam bo'lib chiqdi.
ularga muhruz ismligi o'zining qo'mondonlaridan birini boshliq qilib, kesroq tayinlab berdi.
ular sakkizta kemaga o'tirishdi. furodi ikkisi halijul arabga borib, yamanga borib tushishdi.
demak, sakkizta kemada sakkiz yuzta odam forsdan yamanga, habashlarga qarshi jang qilgani keldi.
masruq ibn obroha, ana shu paytda yamani podshohi, ularni kelayotganligidan xabar topdi. u ham tayyorgarligini ko'rdi.
chasin yamaga kelib tushganidan keyin, o'zini talabdorlari bo'lgan boshqa arafalarni to'pladi, fors bilan habash qo'shinlar o'rtasida jang boshladi. jang qattiq bo'ldi. forslarni qo'shinini muxrus boshladi, habashlarni qo'shinini masruq ibn abroha boshladi. muxrus juda bir kuch quvvatga to'lgan, poholon odamlar bilan edi. shunday rivoyatlarda keladiki, uni shunday bir kamoni bo'lgan, kamonini ipini ana shu yo'lga bitta o'zi tortib, bayla oladi. shunaqa bir kuch quvvatli kishi.
qayerda endi u dedi? otga o'tirdi, fildan tushib. yana ozgina vaqt o'tdi. endi nimani mindi dedi? endi xachirni mindi dedi. xachir harakatda otaqa tez emas. kamonini oldi. muxrus o'zini qo'shimni orqasidan turib, kamoni bilan shunday bir zarba qildiki, shunday o'qotdiki, o'qib borib, ana shu yoqibni ilib olgan joyiga peshonasiga sanchildi, orqasidan chiqib qoldi. shunday qilib, mas'ul qilib mablag'ga o'ldirildi, habashlar mag'lub bo'ldi.
bo'ldi. yamanliklar endi ozod bo'lishi edi. uniga forslarga tobe bo'lishdi. to'g'ri, habashdan ozod bo'ldi, lekin endi forslar yamanni egallashdi. kesilroq bu g'alabadan xabar topib, yamanga mirzuban ismli kishini amir qilib tayinladi. keyin ana shu mirzubanning o'g'li taybuljon hokimlik qildi. so'ngra uni olib tashladi da, bozon ismli kishi.
gan bir arab, meni unga itoat qilishimni talab qiladimi dedi. uni islomga chaqirib, islomga tobe bo'lishi ikkita payg'ambarimiz da'vo qilgan edi. yamanda shu paytda voli bo'lib turgan bozonga kisroq shunday xat yozdi. arablarni orasida bitta odam chiqib qolibdi payg'ambarman deb. meni oldimga shuni jo'natdi dedi. endi bozon madinai munavvaraga qo'shin jo'natmadi. ikkita poxloqon odamni jo'natdi. borib olib kelinglar. ya'ni arablarni, umuman arab
kesroq qatl qilingan bo'lsa, madoyimdan, ya'ni forsdan xabar bir oyda yetib keladi. senga bu xabarda kim yetkazdi? vahim dedi. shu seni javobingmi dedi, shu javobim dedi. ular yamanga qaytib borib, bozonga bo'lgan ishni aytishdi. bozon aqlli odam edi. bu so'zni sizlarga qaysi kuni aytdi? a falon falon kuni. kutib turamiz dedi. kutib turamiz dedi. haqiqatan payg'ambar assalom aytgan gapni rost ekanligini tasdiqlab, o'n to'rt kundan keyin forsdan xabar aytdi.
sabab kelgan. shunda bozor bu narsani faqat payg'ambar bilishi mumkin, dedi, kalima keltirib musulmon bo'ldi. yamanni ana shu davradagi hokimi, bozor mana shunday qilib islomga kirdi. va ana shu bozorning islomi tufayli, yamandagi hamma farzlar musulmon bo'lishdi. payg'ambarimiz aleyhisselam, islomni qabul qilgan podshohlarni mulkidan olib tashlamas edi. ana shu mulkida qoldiradi. bozor o'lganidan keyin
yamanda taxtini, shexir, uni o'g'lisi shexir egalladi, payg'ambarimiz uni ham qoldirdi joyida. yana qaytarib aytamiz, islomni qabul qilganlarni payg'ambarimiz jildirmasin. bu hukm to yamanda asr azal unsiy, men payg'ambarman da, da'vo qilib chiqib, shexirni o'ldirmagunicha, yamanda mulki ularning qo'lida turdi. demak, yamanda forslarga qo'liga o'tishligi, forslar qo'liga o'tishligi hamda islomga o'tishligi tarixi mana shunday bo'ladi. payg'ambarimiz muhammad mustafo so'roversonlarni hayotiga taqdim qilgan
taalluqli keyingi qissaga o'tamiz. bu husay ibn ikalab qissasi. husay ibn ikalab payg'ambar so'z salomining ajdodlaridan, bobolaridan bo'ladi. xo'zax qabilasi, jurxun qabilasi bilan urishib, makkani egalladi. avvalgi darslarimizda aytgan bo'ldik. makkaliklarni ba'zilari tashlab chiqib ketishdi makkani, ba'zilari qolishdi. makkani boshliqligi xo'zax qabilasida besh yuz yil turdi. besh yuz yil xo'zaxni makkaga
ishladi da. husayn ikkilab, ana shu davrda makkaga hokimlik qilib turgan xuzoning saidi xulaynning qiziga uylandi. va bu bilan yana sharafiga sharaf, obro'yga obro'y qo'shildi. xuzoning raisiga husayn ikkilab kuyovroq bo'ldi. farzandlari ko'paydi, dunyosi bir keng bo'ldi. bobolarini mulki bo'lgan makka hokimligini o'ziga qaytarib yuborishini xohladi. xuzoning saidi xulayn vafot qilgandan keyin,
husayn ibn kilab o'zini makkaning raisi deb e'lon qildi. lekin xuzoqa osonlikcha raislikni berib qo'ymasdi.
husayin ibn kelib o'zini ota tomonidan, ona tomonidan bo'lgan qarindoshlarini chaqirdi yordamga. qurash qabilasini chaqirdi yordamga. hammasi kelib, husayin ibn kelibni yonida turishdi. xuzo bilan qurash o'rtasida urush boshladi. o'rtada talashini ekkan narsa, sharaf va makkaning hukmi. urush qattiq bo'lib, bir birini qirib yuborishlikka yaqin bo'lgan paytda, ikkala qabiladan bir hakim bo'lgan odamlar o'rtaga turishdi.
tushib aytishdiki, bir birimizni qirib olishlikdan foyda yo'q. kelinglar, urushni to'xtataylik da, oramizdan bir odamni hakam qilib tayinlaylik. shu hukm chiqarib bersin, hamma uni hukmiga taslim bo'lsin. ikkala qabila rozi bo'ldi. ikki taraf ham arab hakimlaridan yoshi o'lug' bir kishi ya'mur ibn amirni hakam bo'lishiga rozi bo'lishdi. ikkala qabila to'plandi, allohning nomiga qassamlar ichishdi. muhollaz va
savolarni berishdi. yamurimni amir nima desa, shu tadbiq bo'ladi. ikkala taraf yamurimni amirni oldida jamlandi, ikka tomon ham hujjatini keltirishni boshladi. xursandlik kelib aytdi, makka meni bobolarimning mulki. makkada birinchi bo'lib yashagan meni bobom ismoil. kamani ham bobom qurgan, zamzam ham ismoilga berilgan. quzoq qabilasi bosqinchi, to'g'ri besh yuz yil yashadi, lekin ular bosqinchi. makka meniki dedi.
quzoq qabilasi esa hujjat dalil keltirishniki biror bir narsani o'rtaga qo'yish olmadi. shunda ya'mur imna amr hukm qildi. hamma narsa qusoy ibn kelab tikildi. siqoya, rifata, hijaba, kissua, nadua, hammasi. quzoqqa hech narsa yo'q. adolatli hukm bo'ldi. to'g'ri besh yuz yil hukmronlik qilishdi, lekin ular bosqinchi edi. shunday qilib, besh yuz yil o'tganidan keyin qusoy ibn
kelabni qo'liga, qurayshni qo'liga makkaning hukmronligi o'tdi. husayna sharafi yana ham ziyoda bo'ldi. odamlarga keyin yiqildi. ularga ehsonlar qildi. odamlarning qalbida muhabbatga sazovor bo'ldi. tushungir a? qurayishga dorin nadvani qurib berdi. dorin nadva bu bizni tilda aytganda parlament. qurayishda qanaqa bir maslahatlashadigan katta ishlari bo'lsa, qanday bir chigal masalalar bo'lsa, shu yerda ichilar edi.
yaqinlashganda farzandlariga bir qator nazar soldi. abdumanov, abduddor, abduluzo. bu farzandlarini hammasini qurash, hurmat qilar edi, sharafli deb bilar edi. faqat eng katta farzandi abduddorni biroq hurmat qilmas edi. sharafi yo'q edi. o'lib ketganidan keyin husayn akalar mana shu katta bolasi sharafsiz qolib ketadimi deb g'am qildi da, u o'lim to'shigida yotar ekan, hamma farzandlarni yig'ib turib, menda
nimaiki bo'lsa, hammasi abdurdorga. boshqa farzandlarimga hech narsa yo'q dedi. ka'baga qarash, hojilaga suv berishlik, nadova, ka'bani hijobasi, siqoya, hamma narsani abdurdorga berdi. sharaf yuksasin dedi. boshqa farzandlar rozi bo'lishdi otasini hukmiga. abdurdor sharafli bo'ldi, hurmatli bo'ldi. vafot qilganidan keyin abdurdor, quzayevnikilarni boshqa nevaralari abdurdor urug'i bilan talashishdi. quzay hamma narsani abdurdorga bergandi.
hurmat yuksalishligi uchun, hurmatlandi, sharafli bo'ldi. endi bizni ham haqqimizni beringlar dedi.
rossiya o'zbekistonda mana o'ttiz besh yoshga kirganlarida ka'bani devorlari yiqilishga yaqin bo'ldi. ka'bani qurash ta'mir qilmoqchi bo'ldi. ana shu nechta urug' bo'lsa to'planib turib, aka uka bo'lib kelishib, ka'bani toshlarini, devorlarini yiqitishdi, so'ng yana qaytadan urishdi. urayotgan paytda xarjalol asrorini o'rniga qo'yishlik kerak bo'ldi. shu ham sharaf. ya'ni shu bilan faxrlanadi odamlar. biz qo'ygan
deyish kerak da, faxr, sharaf. bitta toshda o'rniga qo'yib qo'yishlikda, kecha aka uka bo'lib turgan qabilalar bir birini go'shtini yeyishga tayyor bo'ldi. ya'ni ko'ring bular nimani orqasidan sharaf, nimani orqasidan urishgan bular? biz nimalarni qo'yib yuribmiz, ular nimalarni qo'ygan? toki arablarni tabiatini bilib qo'yaylik. nima uchun islom ularni qo'liga tushdi? nima uchun islom ularni ko'tarib chiqa oladi? xullas, husayn nikolatni zurriyoti bo'lishdi. abdurdorga
ga ka'bani hijobasi, xizmati, bayroqdonlik, dorilmatlar tegdi. abdumanovga siqoyi, rifata tegdi va boshqalarga boshqa bir sharaf tegdi. u davrlarda hali zamzam suvi aytganmiz, mana besh yuz yil quzoq qabilasi makkani egallab turgan bo'lsa, zamzamni jurg'um qabilasi ko'rinib tashlagan edi. hojilarni sug'orishlik zamzam bilan bo'lgan emas o'sha vaqtda. besh yuz yil zamzam yo'q bo'lgan makkada. tashqaridan olib kelishar edi.
tashqaridan olib kelishardi. hojilarga xizmat qilishlikni sharaf deb biladi. suvni o'zini ila bermasdan, ba'zida shu bir musobaqa o'ynashib, hojilarga xizmat qilishlik deb. asal qo'shib berishardi suvga. sut qo'shib berishardi, chunki bu narsani sharaf deb bilishardi. dorun nadva, mana aytdik, qurashning parlamenti deb aytdik. buni payg'ambarimiz, assalomu alaykum, payg'ambar bo'lib kelganlaridan keyin, mana
hakimimni xizom ismli kishi dorin nadvani sotib oldi. uni sotib olish tarixi ham nihoyatda ajoyib. sotib yuborishning tarixi ham ajoyib. dorin nadva banu abduddor urug'ida bo'ldi. xizmati. ana shu banu abduddorlik kishi, kalitlarini ushlab turadigan kishi, hakimimni xizom bilan arag'ichib o'tirar edi. arag'ichi mast bo'lib, aqli uchib turgan holatda, hakimimni xizom kalit egasi bo'lgan abduddorlik
kishiga menga dorin nadvani sotmaysanmi dedi. sotaman dedi. qancha? bir mesh aroqqa dedi. dorin nadvasi shu narsaga sotiladimi? qurashni sharafi bo'lgan shunday bir hovli. bir mesh aroqqa sotiladi, lekin emas. guvohlar keltirildi, hujjatlar tuzildi, va'dalar berildi, xullas, dorin nadva hakimimni xizomga bir mesh aroqqa itdi. hakimimni xizom sotib olish unga bir ajoyib bo'ldi. sotish qanday bo'ldi? hakimimni xizom
islomni qabul qildi, to'rava xalifa davrida yashadi, uzoq umr ko'chirgan kishilardan bo'ldi. mohiyatimni abu sufiyon xalifa bo'lib turgan paytda, yuz ming dinorga sotdi. dorini, advani. shunda mohiyat hakimovni xizomni malomat qilib aytdiki, qurashni sharafini dedi. yuz ming dinorga sotdingmi dedi. hakim yarminar mo'mining dedi. o'zi bir ming sharafni olganman dedi.
tashqari sharaf endi qursoy ibn ikkilov qurgan uy bilan emas, taqvo bilan dedi. sizni men guvoh qilib aytaman, odamlarni guvoh qilib aytamanki, mana shu yuz ming dinor alloh yo'lida sadaqa dedi. ya'ni shu paytgacha nimani sharaf, nimani faxr obro' deb bilishgan bo'lsa, islom kelgandan keyin hammasi surildi. sharaf faqat taqvoda dedi. biz ham sharaf qo'yilgan odamlarmiz. biz nimalarni sharafda yuribmiz?
jonini berishga tayyor edi mana shu sharaf uchun. islom kelganda hammasini surdi. sharaf taqvoda deyishdi. biz sharafni nimada istayapmiz? kelinglar biz sharaf haqida gaplashamiz omonamizda. bizdagi obro'l, sharaf nimalar bilan uchranadi? boylik, uy, mashinasi, qanaqa amalda turishi, kimlar bilan yurishligi, qaysi to'dan odamligi. sharaf shu. ko'proq ayollar nimani sharaf deb belgilab bersa, shuni sharaf deydigan bo'lib qolingan.
uyat bo'ladi dadasi, shunaqa qilmasak, odamlar ichida uyat bo'lamiz. sharafimiz nima bo'lib qoladi? shavla ketsa ketsin, obro' ketmasin. bitta to'yda o'tkazib, olti oy, qayerdan oylikda o'tirib? shu sharaf, o'sha ayollar belgilagan sharaf bo'ldi. biz nima bo'pti endi o'shanaqa bo'lsa, bizga nima deyishimiz mumkin da. mana ko'rib qo'yinglar, payg'ambar so'rasa salom tarbiyalagan odamlar qanaqa odamlar edi? shunaqa yomon odamlarda islom tarbiya