bismillohu rahmonurahim, alhamdulillohu robbil alamin, va salatu va salamu alashi rohim al mursalin, va ala alihi va ashabihi ajma'in. Ammabato assalomu alaykum va rahmatullohi ta'alibu barakatu. Tazkiyatun nafs, nafsni poklash darslarimizdan birodarlar hayo manzillatini o'qiyotganidek davom etamiz. To'rtinchi hadis. Allohdan chin akamiga hayo qilish.
abdulla ibn mas'ud radiallohu anhu qola, qola Rasulullohi sallallohu alayhi vasallam, istahyu minallohi haqqol hay'a. Payg'ambarimiz aytdilar, Allohdan chinakamiga hay'o qilinglar. Sahobalar aytishdi, yo Rasululloh, inna nastahiy va alhamdulillah. Alhamdulillah, biz hay'o qilamiz dedik. Shunda payg'ambarimiz aytdilar, laysadak, valakin nastixiya minallohi haqqol hay'a, antahvada rohat.
va ma voa, va albatna va ma havo, va al tadkur al mavta va al bila, va man aroda al axirota, taraka ziynat al dunya, va man fa'lidalika, faqat istahya minallohi haqqol hayo. Allohdan chinakamiga hayo qilinglar deyaptilar Rasululloh. Sahobalar, ha biz hayo qilamiz Allohdan. Endi Rasululloh sallallohu alayhi vasallam hayo emas, chinakam, haqiqiy hayo qanaqa bo'lishini tushuntirdilar.
murodalar hayo faqat yaxshilik olib keladi. Qani endi hayotni qarasangiz ham, siz bilan bizni qabih ishlarni, xunuk ishlarni, ayb ishlarni qilishdan nima to'sadi odamlarni oldidan? Hayo, qo'y bolam, uyat bo'ladi deydi. Ya'ni bu ishni qilsang, hayoga to'g'ri kelmaydi, uyat bo'ladi, ayb bo'ladi deydi. Payg'ambarimiz aytyaptilar, hayo faqat yaxshilik olib keladi. Endi bizni odamlar hayo deganda tushunadigan narsasi,
hayoning eng past ko'rinishi. Ya'ni hozir aytyapmiz ku, odamlardan uyaladi. Demak, odamlar ko'rib qolsa, bilib qolsa, uyat bo'ladi deydi da, to'xta edi. Endi agar odamlar ko'rmaydigan, bilmaydigan o'rin bo'lsa, qilaveradi bu ishini. Demak, chinakam hayo emas da bu. Yana qaytarib aytaman. Juda ko'p qabil xunuk ishlarni qilishdan bizni odamlardan bo'lgan hayoyimiz to'sadi. Lekin bu hayoning eng past ko'rinishi.
qaytarib aytamiz, agar odamlar ko'rmaydigan bo'lsa, o'sha ishni nima qilamiz? Qilaveramiz. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam nima dedilar? Haqiqiy hayo qanaqa bo'ladi dedilar? Sahobalar, biz alhamdulillah, Allohdan hayo qilamiz dedik. Rasululloh aytdilar, undoq emas. Allohdan haqiqiy hayo qilish boshni va u o'z ichiga olgan narsalarni, qorinni
va u o'z ichiga olgan narsalarni saqlamog'ingdir. O'limni va chirishni eslamog'ingdir. Kim oxiratni xohlasa, dunyo ziynatini tark qilur. Kim o'shalarni qilsa, Allohdan haqiqiy hayo qilgan bo'ladi. Kallaga kelgan narsani, qoronga tushadigan narsani eslashlik, bu narsani saqlashlik, o'limni chirishni eslashlik, dunyo hayotiga berilmaslik, chinakam hayo bo'lar ekan.
Alloh taolo boshqa oyatda aytadi, ya yu halladini a'minutdaqullohi haqqatu qotihi va la tamutunna illa vantum muslimun. E mo'minlar, Allohdan haqqiroz qo'rqish bilan qo'rqinglar. Taqvo qilinglar, xolos emas, chinakam taqvo qilinglar. Demak, taqvo bor, chinakam taqvo bor. Xuddi shunga o'xshagandek hayo bor, chinakam hayo bo'lar ekan.
Alloh azza va jalla siz bilan bizdan oddiy hayoni emas, haqiqiy chinakam hayoni talab qiladi. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam aytgan haqiqiy hayo mana shunday bo'ladi. Odamlarni ko'pchiligi hayo deb tushunadigan narsa, hozir aytdik, hayoni eng past turi. Ko'zing bor, hayo qiladimi u? Qulog'ing bor, hayo qiladimi u? Ko'zing bilan yoningdagi odamni
miyoz aka xatiga qaraysanmi? Seniki bo'lmagan kitobni yo daftarni ochib qaraysanmi? Bir oyda telefonni qo'lingga tushib qolsa, uni tuskilaysanmi? Daftar ham, telefon ham seniki emas edi. Shuning uchun ko'zni hayosi mana shu narsalar bilan bo'ladi. Qulog'ing bor, hayo qiladimi? Bachkana haziladi eshiting. Narx past, behayo, kindik osti hazillar. Huzurlanasanmi yo g'ashing keladimi? Yo bundan turib ketasanmi bunaqa majlisdan?
agar Alloh qalbingizni isloh qilsachi, unaqa narsani eshitganingizda yuragi siqiladi. Bu bachkanalikni ko'rib turib nima? Endi u hazil ham chi, bir hayotdan olingan realniy satira bo'lsa mayli edi. Hayotda bo'layotgan muammolarni bir hali hazil qilib, kulgiga olib chiqib turib, muolaja qilsa mayli edi. Zerikmaydimi odamlar deyman, unaqa bir odnotonniy hazildan da. Kelishdik a, quloqda hayosi qanaqa bo'lishi?
demak, mana shunga o'xshagan bosgan narsani eshitgan paytda, g'ashing kelib, o'chirib qo'yasanmi yo turib ketasanmi majlisdan yo o'tira olasanmi? Agar eshitib o'tirgan bo'lsang, demak, quloq bilan hayo qilmading sen. Demak, birodar, ko'zing bor, qulog'ing bor, tiling bor, boshing bor, qorning bor, ular bilan Allohdan hayo qilasanmi yo'qmi? Qur'onda ajib ishoralar bor. Alloh taolo hayoliy
zot. Hayoliy zot. Mana qur'onda shunday oyat bor. Istay debinglar. Ya ayyuhal la dini a manu la taqrabu so'lata vantum so'karo. Hatta ta'lamu ma taqulun. Va la junuban illa abiri savil. Hatta tag'tasilu va inkun tum mardon av a'la safarin av ja a ahadu ming ku minal g'oib, av la mastumun nisa, falam tajidu man, fatayam mamu.
fotayam mamu soiydan toyiban, fomsahu bevujuhikum va adhikum, innalloh akani g'ofurer rohiman. Bu oyatda bizga tegishli joyi, agar betob bo'lsa, yo safarda bo'lsa, yoki sizlardan biron kishi hojatxonadan chiqqan bo'lsa, yoxud xotinlaringiz bilan yaqinlashgan bo'lsangiz, mana shu holatlarda suv topolmasanglar, tayammum qilinglar deydi. Ayollariga yaqinlashgan bo'lsanglar. Latif ish
ishonani tushunyapsizmi? Hayoni ko'ryapsizmi? Yosh bola o'qir ekan, tushunmaydi uni. Ayollariga yaqinlashganingizda, degan so'zga kelganda, yosh bola tushunmaydi balog'ati yetmagan. Ko'ryapsizmi ishonani? Ko'ryapsizmi hayoni? Alloh taolo qanaqa kalimani nozir qilsa, Allohni hech kim malomat qilmaydi, fa'lu li man yurib, xohlaganini qiladi. Mana hayoni o'rganaylik bir oddalar. Kimdan? Alloh subhanahu va taolodan.
qur'oni karimda birodarlar mana shu latif ishoralar bor. Mana shu oya hayoga ishora. Hayoni biz Allohdan o'rganamiz. Hayoni payg'ambarimizdan o'rganamiz. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallamning qizlaridan biri bo'yiga yetib qolgan qizi ustida bir nafas kiyimi bilan payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallamni oldiga kirib qoldi. Payg'ambar resuluhimni qiziga
qizlardan biri, ustida nafas kiyimi bilan Rasulullohni huzuriga kirib keldi. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam ko'rib nima dedilar? E qizim, albatta bu kiyim suyaklaringizni hajmini bildirib qo'yyapti, dedilar. Suyaklaringizni hajmini bildirib qo'yyapti. Nima demoqchilar bu gapi bilan? Nima demoqchilar? Mana shu so'zdan boshqa, har qanday so'zni ishlating, badan,
hajm, ko'hagi yoki bo'lmasam figurada. Hammasida jinsiy maylni o'qitadigan ma'no bor.
jissi mayli uyg'onmaydi. Suveyg desa bu shahvatni uyg'otadigan so'z emas. Shuning uchun payg'ambarimiz nima dedilar? E qizim, inna hadixi kiyaba, tasifu hajmi aydomiki. Bu kiyimingiz suveyglaringizni hajmini ko'rsatib qo'yyapti dedilar. Ana birodarlar. Tilni mana shunday narsaga o'rgatish kerak, tarbiyalash kerak. Nutqda va ifodada farzandlarni odobga o'rgatish kerak.
kerak. Hayo bilan gapirishga odil tanish kerak. Payg'ambarimiz aytdilar u, haqiqiy hayo boshini va undagi narsalarni saqlash dedilar. Kallangizga keladigan narsa, fikrlaydigan narsada ham hayo qilishlik kerak bo'ladi. Albatta Alloh hayoliydir. Buni qanaqa tushunamiz? Alloh hayoliy zon. Alloh hayoliy va karim zon. Allohni hayosi qaysi ishda ko'rinadi? Agar banda ikki qo'lini ko'tarib
yo robb deb hojiyatini so'rasa, qo'lini quruq qaytargani hayo qiladi deydi payg'ambarimiz sollallohu alayhi vassalam.
banda qo'lini ko'tarib Allohga yo robb deb hojiyatini so'rasa, qo'riq qaytargani hayo qiladi deydi. Mana Alloh taoloning hayosi. Yana birodarlar aytiladiki, hayo hayotdan, ya'ni tiriklikdan. Qalbida hayosi bor odam, demak tirik odam. Endi qalbida hayosi bo'lmagan odam o'lik odam. Hayo tirik qalb, behayolik o'lik qalb.
insonni qalbi qanchalar tirik bo'lsa, demak uni hayosi ham shunchalar komil bo'lib boradi.
imom ijunaidning hayoga bergan ta'rifi aytadiki, bu ulug' inson. Fazilatlar bilan birga kamchiliklarni ham ko'rish hayo bo'ladi.
fazilatlar bilan kamchiliklarni ham birga ko'rishlik hayo bo'ladi.
masalan, bir odam sizga qimmat bir sovg'ani hadya qildi. Qabul qildingiz u, ammo evaziga bir narsani bera olmadingiz hadya qilib. Shunda nima bo'lasiz? Uyalasizmi? Mana shu hayo bo'ladi. Uni fazilatini ko'rdingiz, o'zingizni kamchiligingizni ko'rdingiz. Bu rostni uch to'rt marta mehmonga chaqirdi. Osh qilib berdi, choy qo'yib berdi, uyush bir tushlik uyushtirib berdi. Lekin siz qaytara olmadingiz.
qaytarib beray desangiz imkoniyatingiz yo'q. Shunda noqulay ahvolga kirib qolasizmi? Hayo haqidagi nozik tavsiyam. Fazilatni kamchilik bilan birga ko'rish. Boshqalarning fazilatini ko'rasiz, o'zingizni kamchiligingizni ko'rasiz. Demak, bir odam sizga yaxshilik qildi, sizga fazilat ko'rsatdi, fazil ko'rsatdi. Siz javob qaytara olmadingiz.
javob qaytarsangiz, undan xijolat bo'lmas edingiz. U sizga yuz so'mlik narsani hadya qilsa, siz uni evaziga yana yuz so'mlik narsani qaytarib hadya qilsangiz, hisob kitob tekkizib oldi. Undan xijolat bo'lmaysiz. Ammo undan bir necha marta hadya olib qaytara olmasangiz, uni ko'rganda xijolat olasiz. Endi qarab turing. Alloh taoloning fazli bandani ustida behisob. Banda, Alloh unga bergan ne'matlarda birontasini Allohga qaytara olmaydi.
to'g'rimi? Boyagi hadya berganimda o'rniga bir narsa bersangiz qaytgan bo'ladi uni, fazl. Ammo Alloh bergan fazlni birontasini qaytara olmaydimi? Bandani shu o'rinda qilish kerak bo'lgan ishi Allohdan hayo qilish. Bugungi suhbatimiz asosiy mavzusi shu. Sizga birov yaxshilik qildi, fazilat ko'rsatdi, hadya qildi, qaytardingiz, undan xijolat bo'lmaysiz, hayoqmaysiz. Ammo Alloh taoloning bergan fazli marhamati
nomi, son sanoqsiz va ularni birontasini banda qaytara olmaydi. Shuning uchun bu ne'matlarni muqobilida bandani qilish kerak bo'lgan ishi Allohdan hayo qilish. Allohdan hayo qilish degani nima degani? Allohdan hayo qilish degani, gunohlardan tiyilish degani. Uyalmaysanmi Allohdan? Shuncha ne'matni berib qo'ysa, namoz o'qimaysanmi? Shuncha
shu in'omlarini behisob qilib ustingga to'kib qo'ygan, sochib qo'ygan bo'lsa, Allohga itoat qilmaysanmi? Allohdan uyalmaysanmi?
vakana fatulullohi alayka azima. Allohning sizga qilgan fazli marhamati ulug' bo'ldi. Qaytaramiz. Inson har qancha urinmasin, Alloh bergan ne'matlardan birontasini Allohga qaytara olmaydi. Ha endi kimdir aytishi mumkin.
voy ibrohim alladiy vafaa degan u qur'onda Alloh. Ahdi vafodor bo'lgan ibrohim, vafo qilgan ibrohim deyapti Alloh. Vafo qilgan ekan u. Birodalar, vafo qildi deganini biz Allohni bergan ne'matlarini shukrini ado qilib qo'ydi, deb tushunmasligimiz kerak. Nima degani ibrohim vafo qildi degani? Bu degani Alloh ibrohim alayhissalomni sinadi, yelkasiga taklifotlarni
zimmasiga yukladi, bu ulug' payg'ambar zimmasidagi hamma narsani ado qildi. O'zini itoat qilaman degan ahdiga vafo qildi. Buyruqlarni bajardi. Vafo qilgan ibrohim deganda, zimmasiga olgan mas'uliyatiga vafo qilgan ibrohim deb tushunamiz. Lekin hargiz Alloh unga bergan ne'matlarga shukurni qoyim qilib qo'ydi, Alloh taoloning ehsonlariga javob qaytarib qo'ydi degani emas. Banda
odirmas. Aql xushi joyida insofli, aql xushli, tarbiyali insonga, boshqa bir inson hadya qilsa, qaytarishga harakat qiladi. Agar qaytara olsa, tekkiz bo'ldi muomala. Undan hayo qilmaydi. Agar qaytara olmasa, hayo qiladi, uni ko'rganda uyaladi. Endi Alloh taoloning bandasiga bo'lgan fazl marhamatini son sanog'i yo'q. Ulardan birontasini Alloh taologa qaytara olmaydi. Endi bu
ne'matlarning muqobilada banda Allohdan hayo qilishligi kerak. Allohdan hayo qilish degani, gunohlardan o'zini ehtiyot qilishlik degani. Aqli qovli hayda, va astag'firullohu alayhi va lakum. Assalomu alaykum va rahmatullohi ta'ala va barakatu.